Scroll Top
testimonials_mantas

Μαρτυρίες: Γιάννης Μαντάς

Τα γεγονότα του Πολυτεχνείου – Από άμεση εμπειρία και συμμετοχή

Ο ηθοποιός και συγγραφέας Γιάννης Μαντάς σε μια από τις ιστορικές φωτογραφίες της εξέγερσης (όρθιος αριστερά, μπροστά από το αυτοκίνητο). Το κείμενο που ακολουθεί μοιράστηκε ως παράνομο φυλλάδιο χέρι-χέρι και κάτω από πόρτες τον Δεκέμβριο του ’73.

[Προηγείται μια σύντομη αναφορά στις κινητοποιήσεις πριν από την εξέγερση. Στη συνέχεια, περιγράφονται μέρα τη μέρα οι εξελίξεις, κυρίως στον έξω του Πολυτεχνείου χώρο.]

Στις 14 Νοέμβρη, ημέρα Τετάρτη, στη συγκέντρωση των φοιτητών στο Πολυτεχνείο για να συζητήσουν τα προβλήματά τους και να χαραχτεί η στάση τους απέναντι στις ανακοινώσεις του Μαρκεζίνη, αποφασίστηκε να γίνει κατάληψη του χώρου σαν δυναμικότερη διαμαρτυρία απέναντι στη στάση της κυβέρνησης.

Από το μεσημέρι, όλος ο χώρος του Πολυτεχνείου είχε γραφτεί με αντιφασιστικά και αντιιμπεριαλιστικά συνθήματα και το βράδυ λειτούργησε ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου. Από κει και πέρα τα γεγονότα ξετυλίχτηκαν γοργά. Κάθε ώρα και κάθε λεπτό πο περνούσε, έκανε το Πολυτεχνείο πόλο έλξης διαφόρων στρωμάτων του λαού.

Την Πέμπτη 15 Νοέμβρη το βράδυ, υπήρχαν μέσα στο Πολυτεχνείο και στους γύρω κοντινούς δρόμους πάνω από 20 χιλιάδες άτομα απ’ όλα τα στρώματα του λαού και κάθε ηλικίας – από 15 έως 60 χρόνων. Σε άλλα σημεία της Αθήνας εκδηλώνονταν διαδηλώσεις. Την επόμενη μέρα 16/11, οι Μεγαρίτες, των οποίων είχαν απαλλοτριωθεί τα κτήματά τους, ξεκίνησαν από τα Μέγαρα με τρακτέρ και άλλα μεταφορικά μέσα για την Αθήνα. Στο δρόμο τούς σταμάτησαν δυνάμεις της Χωροφυλακής, αναγκάζοντάς τους να γυρίσουν πίσω. Γύρω στα 500 άτομα έφτασαν στην Αθήνα όπου έδωσαν μια διαμαρτυρία στο υπουργείο Δικαιοσύνης. Στη συνέχεια ανακατεύτηκαν με τους διαδηλωτές.

Η συρροή χιλιάδων ατόμων και τα πολιτικά συνθήματα που δονούσαν την Αθήνα, ενωμένα με τα συνθήματα των μεγαφώνων των φοιτητών, αντανακλούσαν το επίπεδο συνειδητότητας του λαού μας και τη διάθεσή του για αποφασιστικότερο αγώνα, που ο χαρακτήρας του τρομοκρατούσε τους αστούς πολιτικούς και τους αποστάτες του κινήματος, οπορτουνιστές. Μπροστά στο Πολυτεχνείο, στην οδό Πατησίων, υπήρχε μια στενή λουρίδα ελεύθερη για τη  συγκοινωνία. Τα διερχόμενα τρόλεϊ και λεωφορεία γράφονταν με αντιφασιστικά και αντιιμπεριαλιστικά, κυρίως αντιαμερικάνικα συνθήματα για να τα μεταφέρουν και σε άλλες συνοικίες της Αθήνας. Διαδηλωτές γέμιζαν από τα ανοιχτά παράθυρα τα διερχόμενα αυτοκίνητα με αυτοσχέδιες προκηρύξεις, ενώ συναντούσαν τα χαμόγελα συμπαράστασης των επιβατών. Κάποιοι ιδιώτες με τα αυτοκίνητά τους σκόρπισαν κόκκινα γαρίφαλα στο πλήθος.

Μέσα στο Πολυτεχνείο οργανώθηκε η ασφάλεια του χώρου και των εισόδων. Στην κύρια είσοδο γινόταν έλεγχος για να εμποδιστεί η διείσδυση χαφιέδων και προβοκατόρων, αν και δεν αποτράπηκε τελικά. Λειτουργούσε ιατρείο για τις πρώτες βοήθειες, ενώ τρόφιμα, τσιγάρα και χρήματα στέλνονταν αυθόρμητα από τα έξω, από το πλήθος που συμπαραστεκόταν. Μεγάλος αριθμός εργατών και γενικότερα εργαζομένων ήρθε να συμπαρασταθεί στους φοιτητές, να μείνει μαζί τους και να διαδηλώσει την αντίθεσή του κατά των φασιστών και των Αμερικάνων αφεντικών τους.

Όσον αφορά στην Αστυνομία, την Τετάρτη δεν εμφανίστηκαν δυνάμεις της με στολή κοντά στο Πολυτεχνείο. Σε πιο μακρινά σημεία υπήρχαν κλούβες γεμάτες. Την Πέμπτη το πρωί, αστυνομικές δυνάμεις απέκοψαν τη διέλευση των πολιτών μπροστά από το Πολυτεχνείο. Στους κεντρικούς αθηναϊκούς δρόμους, η αστυνομία προσπαθούσε με την εμφάνισή της να διαλύσει τους συγκεντρωμένους πολίτες ενώ δεχόταν τα γιουχαϊσματα των διαδηλωτών. Με το πέσιμο του ήλιου, αποχώρησαν οι αστυνομικοί με στολή μπροστά από το Πολυτεχνείο. Φυσικά, ανάμεσα στο συγκεντρωμένο πλήθος κυκλοφορούσαν ασφαλίτες, χαφιέδες και προβοκάτορες. Το βράδυ έγιναν οι πρώτες μικροσυγκρούσεις μεταξύ αποκομμένων διαδηλωτών και ατόμων με πολιτικά, που τους επιτέθηκαν. Τραυματισμένοι διαδηλωτές μεταφέρθηκαν και στο χώρο του Πολυτεχνείου.

Την Παρασκευή 16 Νοέμβρη, στις 9 το πρωί, ξαναεμφανίστηκαν αστυνομικοί με στολή κοντά στο Πολυτεχνείο. Όσο προχωρούσε η μέρα, οι συγκρούσεις στους δρόμους μεγάλωναν. Το βράδυ, ο χώρος μπροστά στο Πολυτεχνείο ελεγχόταν πάλι απ’ τους διαδηλωτές. Μπροστά στην πίεση των λαϊκών μαζών, οι αστυνομικοί υποχώρησαν σε άλλους δρόμους. Κατά τις 8 η ώρα ακούγονταν πυροβολισμοί από διάφορα σημεία της πόλης και πέσαν τα πρώτα δακρυγόνα από ασθενοφόρο όχημα!… κοντά στο Πολυτεχνείο. Γρήγορα διαδόθηκε η είδηση για νεκρούς και τραυματισμένους σε διάφορα σημεία της πόλης. Οι διαδηλωτές το θεώρησαν φυσικό και κανένας δεν πτοήθηκε, αντίθετα η αγωνιστικότητα του πλήθους μεγάλωνε.

Αυθόρμητα άρχισε να οργανώνεται η άμυνα του πλήθους. Οδοφράγματα δημιουργήθηκαν σε όλους τους δρόμους. Λεωφορεία, τρόλεϊ και ΙΧ, μπροστά στη θέληση των διαδηλωτών και στις παροτρύνσεις τους, σταματούσαν και οι επιβάτες κατέβαιναν για να ενωθούν μαζί τους. Το οχήματα τοποθετούνταν κάθετα στους δρόμους. Μικρά αμάξια μεταφέρονταν στα χέρια απ’ τους διαδηλωτές κι έκλειναν τους πλαϊνούς δρόμους. Δακρυγόνα πετιόνταν κατά δεκάδες από μικρά οχήματα της αστυνομίας ενώ ακούγονταν πυροβολισμοί από αυτόματα και μη όπλα, από διάφορα σημεία.

Ο κύριος όγκος των διαδηλωτών είχε αποκοπεί από το χώρο μπροστά στο Πολυτεχνείο και είχε υποχωρήσει προς την Πατησίων, στο ύψος του ΟΤΕ. Πλήθος άλλων διαδηλωτών υπήρχε στην πλατεία Κλαυθμώνος, Ακαδημίας, Ομόνοια, πλατεία Κοτζιά και προς την οδό Πειραιώς. Ομάδες 20-30 ατόμων, από τους πιο μαχητικούς διαδηλωτές, έλεγχαν ακόμη τους χώρους μπροστά στο Μουσείο και στη συμβολή Αλεξάνδρας-Πατησίων. Από τους διαδηλωτές εντοπίστηκαν και περικυκλώθηκαν μερικά αυτοκίνητα που έριχναν δακρυγόνα και πυροβολισμούς. Τα όργανα των φασιστών που ήταν μέσα υποχρεώθηκαν να κατέβουν, ξυλοκοπήθηκαν άγρια, ενώ τα αυτοκίνητά τους σχεδόν καταστράφηκαν.

Από τις γύρω πολυκατοικίες η συμμετοχή του κόσμου ήταν πραγματικά συγκινητική. Βροχή έπεφταν από τα μπαλκόνια τα λεμόνια και τα κουτιά με κρέμα για να τα χρησιμοποιήσουν οι διαδηλωτές για προφύλαξη των ματιών τους. Πόρτες άνοιγαν για να φιλοξενήσουν τραυματίες. Εθελοντές με μοτοσικλέτες μετέφεραν τρόφιμα, φάρμακα, χρήματα και πληροφορίες μέσα στους κλεισμένους στο Πολυτεχνείο, που πολλοί από αυτούς είχαν τραυματιστεί έξω στις οδομαχίες. Ήδη κυκλοφορούσε η φήμη ότι πλησίαζαν τα τανκς. Στην Πατησίων, που ήταν κλεισμένη από τρόλεϊ και λεωφορεία, οι διαδηλωτές ξεφούσκωναν τα λάστιχα των οχημάτων. Αυθόρμητα έγινε φανερή η ανάγκη χρησιμοποίησης κοκτέιλ Μολότοφ.

Μέσα στο πανδαιμόνιο από κροταλίσματα αυτόματων, κραυγών, δακρυγόνων κ.λπ., από τα ανοιχτά παράθυρα των γύρω απέναντι σπιτιών ακούγονταν τα ραδιόφωνα που μετέδιδαν τη φωνή του σταθμού του Πολυτεχνείου. «Η Φωνή των Ελεύθερων Αγωνιζόμενων Φοιτητών, η Φωνή των Ελεύθερων Αγωνιζόμενων Ελλήνων». Όσο περνούσε η ώρα, τα συνθήματά του γίνονταν όλο και πιο αντιιμπεριαλιστικά, όλο και πιο μαχητικά.

Προσπάθεια των μαχητικών ομάδων ήταν να κρατηθεί η σύνδεση μεταξύ του Πολυτεχνείου και του κύριου όγκου των διαδηλωτών. Πιο κάτω από το Πολυτεχνείο, στην οδό Μάρνη και 3ης Σεπτεμβρίου, όπου βρίσκεται το Υπουργείο Δημοσίας Τάξεως, ακούγονταν πυροβολισμοί από αυτόματα όπλα. Επανειλημμένα διαδηλωτές επιτέθηκαν εναντίον του. Παρόλες τις ενισχύσεις που έφτασαν λίγο αργότερα από τους φασίστες για την προφύλαξη του υπουργείου, μια ομάδα από 30-40 άτομα, κυρίως εργάτες, έκανε ανοιχτή επίθεση με ξύλα και σπασμένα τούβλα. Άοπλοι ορμούσαν να διαλύσουν τους ακροβολιστές που φύλαγαν την είσοδό του. Οι τελευταίοι χτυπούσαν με όπλα που εκσφενδόνιζαν κρυστάλλους και σφαιρίδια με επικάλυμμα καουτσούκ.

Από τα παράθυρα και την ταράτσα χτυπούσαν τα αυτόματα και οι σφαίρες έσπαγαν τα τζάμια στους γύρω δρόμους. Τα δακρυγόνα που έπεφταν συνέχεια, για να αναγκάσουν τους διαδηλωτές να διαλυθούν, οι αντιφασίστες τα έπιαναν με τα χέρια τους και πετάγανε πίσω στους φασίστες. Κάθε τόσο κάποιος μετέφερε στην πλάτη έναν συναγωνιστή του, για περίθαλψη στις γύρω πολυκατοικίες, που οι κάτοικοί τους πρόθυμα έδιναν βοήθεια. Κάποιο ζαχαροπλαστείο είχε μεταβληθεί σε πρόχειρο ιατρείο. Από παντού ακούγονταν κραυγές «Φασίστες, Δολοφόνοι, Ξενόδουλοι, Πουλημένοι!»

Μπροστά στην άνιση αυτή πάλη, οι άοπλοι διαδηλωτές αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Ανάλογες περίπου οδομαχίες δόθηκαν και σε άλλα δημόσια κτίρια, όπως στο Υπουργείο Δημοσίων έργων, στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, Κοινωνικών Υπηρεσιών και άλλα. Σε πολλά σημεία της Αθήνας, διμοιρίες αστυνομικών τράπηκαν σε φυγή μπροστά στην ορμή των διαδηλωτών. Δύο τράπεζες στην οδό Αχαρνών και μία στην οδό Πειραιώς καταστράφηκαν από τους διαδηλωτές σαν συμβολική διαμαρτυρία ενάντια στο ντόπιο και ξένο κεφάλαιο.

Αργότερα, όργανα των φασιστών, κομάντο πόλης ή ακροβολιστές, ντυμένοι κυριολεκτικά σαν Ες Ες, με γκριζόμαυρες κολλητές φόρμες, ψηλές μαύρες μπότες, φαρδιά ζώνη και σκούρο μπλε ειδικό κράνος, με ματογυάλια για τα δακρυγόνα και κατάλληλα εκπαιδευμένοι, χτυπούσαν περιφερειακά μέσα από μικρά αυτοκίνητα, με δακρυγόνα και σφαιρίδια. Πότε-πότε εμφανίζονταν να χρησιμοποιούν μεγάλα καουτσουκένια ρόπαλα και έρχονταν σε άμεση σύγκρουση με ομάδες ξεκομμένων διαδηλωτών. Ταχτική τους, να διασπάσουν τους διαδηλωτές και να σπείρουν τον πανικό. Σκοπός τους, να εκκαθαρίσουν και να ελέγξουν μια μεγάλη ζώνη, για να περάσουν τα τανκς. 

Στο μεταξύ, μέσα στο Πολυτεχνείο οι κλεισμένοι χτυπιούνταν με δακρυγόνα, σφαίρες και σφαιρίδια από ελεύθερους σκοπευτές. Φωτιές είχαν αναφτεί για την εξουδετέρωση των δακρυγόνων. Όταν οι γύρω χώροι ελέγχονταν από τους φασίστες πια, τα τανκς έφτασαν μπροστά στην είσοδο του Πολυτεχνείου. Χτυπήθηκε η κεραία του σταθμού από λοκατζήδες, που όμως ξαναστήθηκε από τους φοιτητές, κρατώντας τη με τα ίδια τους τα χέρια. Παρόλες τις εκκλήσεις των φοιτητών ότι είναι άοπλοι και τα συνθήματα «Οι στρατιώτες είναι αδέλφια μας», τα θωρακισμένα, οδηγούμενα από μόνιμους υπαξιωματικούς, επιτέθηκαν. Οι φοιτητές, που ήταν κρεμασμένοι στα κάγκελα της εισόδου και άφοβοι είχαν προτάξει τα στήθια τους, πολτοποιήθηκαν κάτω από τον όγκο του τανκ που ισοπέδωσε το αυτοκίνητο που είχε τοποθετηθεί σαν πρόχειρο φράγμα μπροστά, έριξε την καγκελένια πόρτα και εισχώρησε στο χώρο του Πολυτεχνείου, Από πίσω ακολουθούσαν οι λοκατζήδες με τα αυτόματα.

Κραυγές πόνου και αντιφασιστικά συνθήματα ακούγονταν. Από την κύρια είσοδο, οι διαδηλωτές έβγαιναν με τα χέρια ψηλά, κάτω από την απειλή των αυτομάτων. Έξω δέχονταν τις λυσσασμένες επιθέσεις αστυνομικών και τραμπούκων. Επιθέσεις δέχονταν και διαδηλωτές που παραβίασαν τις πλαϊνές εισόδους για να βγουν από το Πολυτεχνείου. Πίσω τους άφησαν συναγωνιστές τους τραυματισμένους ή σκοτωμένους από σφαίρες ή ξιφολόγχες.

Ο ραδιοσταθμός του Πολυτεχνείου έπαψε οριστικά στις 2 η ώρα μετά τα μεσάνυχτα, ενώ μετέδιδε αντιφασιστικά, αντιιμπεριαλιστικά ΄συνθήματα. Οι τραυματισμένοι στο ιατρείο του Πολυτεχνείου δέχονταν επιθέσεις ή τους αφαιρούνταν οι οροί για να πεθάνουν, από τραμπούκους που μπήκαν μετά την εκκαθάριση του χώρου από τους λοκατζήδες.

Στους δρόμους συνεχίζονταν οι συμπλοκές. Στην πλατεία Κολιάτσου είχε ήδη γίνει κατάληψη του 8 ου Γυμνασίου, απ’ όπου λειτούργησε εφεδρικός ραδιοσταθμός που καλούσε τους διαδηλωτές να συμπτυχθούν στην πλατεία Αμερικής. Στην Κυψέλη, στου Γκύζη και αλλού χτυπούσαν καμπάνες. Σχεδόν όλη τη νύχτα συνεχίζονταν οι μικροσυμπλοκές.

Το Σάββατο 17 Νοέμβρη το πρωί, πολιτες από μακρινά προάστια της Αθήνας που πήγαιναν στις δουλειές τους, αισθάνονταν το τσούξιμο στα μάτια από τα δακρυγόνα που είχαν ποτίσει τα πάντα, από τα γεγονότα της νύχτας. Μπροστά στο Πολυτεχνείο, μέσα και σε γύρω πεζοδρόμια, βυτιοφόρα έπλεναν τα αίματα των αγωνιστών. Η ανακοίνωση του στρατιωτικού νόμου, γύρω στις 11 η ώρα, ήρθε σαν κάτι το φυσικό και γνώριμο και δε φόβισε κανέναν. Διαδηλώσεις συνεχίστηκαν όλη τη μέρα σε διάφορους κεντρικούς δρόμους, ακόμα και μετά τη διακοπή της κυκλοφορίας στις 4 το απόγευμα.

Την Κυριακή 18 Νοέμβρη το πρωί συγκροτούνταν ομάδες από διαδηλωτές που φώναζαν συνθήματα μπροστά από θωρακισμένα και ένοπλους αστυνομικούς, που πυροβολούσαν, κυρίως στον αέρα. Στη θέα τους, νοικοκυρές από τα γύρω σπίτια και εργαζόμενοι κραύγαζαν «Αίσχος, Δολοφόνοι» κ.ά. Και πάλι αίμα διαδηλωτών-αντιφασιστών έβαψε τους δρόμους της Αθήνας.

Ο απολογισμός είναι ένας μεγάλος αριθμός νεκρών, εκατοντάδων τραυματιών και χιλιάδων συλληφθέντων, που ξυλοκοπούνταν άγρια στα στρατόπεδα ή στα κρατητήρια από όργανα των φασιστών.

Τα θύματα αυτών φασιστών του αμερικανόδουλου καθεστώτος της χώρας μας, άνθρωποι που ανάστησαν άλλους, παλαιότερους αγώνες του λαού μας, μας αφήνουν βαριά κληρονομιά και περισσότερα καθήκοντα και υποχρεώσεις. Όλοι μας φωνάζουμε μαζί τα συνθήματα του αγώνα:

«Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία

Θάνατος στο φασισμό, Θάνατος στον ιμπεριαλισμό, ΛΑΟΚΡΑΤΙΑ…»

(Το πιο πάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στη Λαϊκή Φωνή» τον Δεκέμβριο του 1973. Επίσης σε Κόκκινο Αστέρι τον Νοέμβριο του 1975, στη Λαϊκοδημοκρατική τον Νοέμβριο του 1976, καθώς και στη Φωνή Λογοτεχνών, στο τεύχος Σεπτεμβρίου-Οκτωβρίου-Νοεμβρίου 2022.)