Scroll Top

Εκδόσεις

Στον κατάλογο που ακολουθεί τα βιβλία παρουσιάζονται κατ’ αλφαβητική σειρά σύμφωνα με το επώνυμο του συγγραφέα ή την ένδειξη «Συλλογικό». Δεν συμπεριλάβαμε τα ιστορικά ή και αυτοβιογραφικά βιβλία που καλύπτουν την επταετία της δικτατορίας. Καθώς η ιστοσελίδα θα εμπλουτίζεται, ελπίζουμε να καλύψουμε αυτό το κενό.

Τα βιβλία του καταλόγου καλύπτουν ένα πλατύ φάσμα «βλεμμάτων» και πολιτικών εκτιμήσεων. Έγινε προσπάθεια να συμπεριληφθούν όσο το δυνατόν περισσότερα χωρίς αποκλεισμούς. Οι παρουσιάσεις κυρίως περιλαμβάνουν κείμενα από τα οπισθόφυλλα των βιβλίων ή τα σημειώματα του εκδότη, καθώς και αποσπάσματα από τις σελίδες τους (όπου ήταν δυνατό). Οι λιγοστές δικές μας κριτικές παρατηρήσεις δεν αποτελούν απόπειρα ιεράρχησης.

Να σημειώσουμε ότι αρκετοί από τους συγγραφείς των βιβλίων που ακολουθούν δεν ήταν απλοί παρατηρητές των γεγονότων, αλλά είχαν πάρει ενεργό μέρος στην εξέγερση του Νοέμβρη του 1973 στην Αθήνα και γενικότερα στο αντιδικτατορικό κίνημα, ενώ δύο από αυτούς έγραψαν για τις ταυτόχρονες «ξεχασμένες» καταλήψεις πανεπιστημίων στη Θεσσαλονίκη και την Πάτρα.

Κατάλογος Βιβλίων

aggelis-dafermos-oneiro-itan

ΑΓΓΕΛΗΣ, ΒΑΓΓΕΛΗΣ – ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ, Όνειρο ήταν: Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα και το Πολυτεχνείο με το βλέμμα των πρωτεργατών, 1η εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 2003 (έχει αποσυρθεί από την κυκλοφορία). 2η εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 2005 (εξαντλημένο)

Αυτό το βιβλίο αποτελείται από αποσπάσματα δηλώσεων, συνεντεύξεων και άρθρων ογδόντα εννιά φοιτητών, που στην πλειονότητά τους πρωτοστάτησαν στο Αντιδικτατορικό Φοιτητικό Κίνημα.

Χρησιμοποιήθηκαν κυρίως εφημερίδες και περιοδικά από το 1974 έως το 1993, μία τηλεοπτική εκπομπή, μέρος του οπτικοακουστικού υλικού της ΕΔΙΑ, το οποίο δημοσιεύεται για πρώτη φορά, υπεύθυνες δηλώσεις φοιτητών του ΕΜΠ που κατατέθηκαν στην Πρυτανεία του Ιδρύματος για την εισβολή της αστυνομίας στο Πολυτεχνείο, στις 14.2.1973, και μέρος της αλληλογραφίας του Ολύμπιου Δαφέρμου με φοιτητές που πήραν ενεργά μέρος στο Κίνημα.

Το υλικό ταξινομήθηκε και χωρίστηκε σε θεματικές ενότητες με κύριο μέλημα να αντιπροσωπευθούν όλες οι απόψεις που υπάρχουν για το Αντιδικτατορικό Φοιτητικό Κίνημα και το Πολυτεχνείο. Κάποιοι παρουσιάζονται πολλές φορές. Κάποιοι άλλοι όχι και κάποιοι τρίτοι καθόλου, αν και η συμβολή τους στο Κίνημα ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Κάποιοι επέλεξαν να μιλήσουν, κάποιοι να σιωπήσουν.

alexiou-polytexneio-i-megali-yvris

ΑΛΕΞΙΟΥ, ΠΑΥΛΟΣ Λ., Πολυτεχνείο – Η “μεγάλη ύβρις”. 50 χρόνια μετά. “Η ιστορία διδάσκει και εμπνέει”, Μορφωτικές Εκδόσεις, Νοέμβρης 2023.

Ο συγγραφέας, πρωτοετής φοιτητής στο Πολυτεχνείο το 1975, έζησε έντονα το κλίμα της μεταπολίτευσης με τις μεγαλειώδεις πορείες και τις θυελλώδεις συζητήσεις και αντιπαραθέσεις στις Γενικές Συνελεύσεις και στα “πηγαδάκια”. Στο βιβλίο αυτό, που δεν αναφέρεται εκτενώς στο χρονικό της εξέγερσης του Νοέμβρη, καταβάλλεται προσπάθεια να αναζητηθεί η αλήθεια για το Πολυτεχνείο ως “μια μάχη της μνήμης ενάντια στη λήθη, στην καπηλεία και στην  πλαστογράφηση”. Η έκδοση περιλαμβάνει 5 Παραρτήματα με υλικό από την “Έκθεση και  συπεράσματα για τα γεγονότα του Νοέμβρη του ‘73” που εγκρίθηκαν από την 4η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ (Ιούλιος 1976), με σελίδες από το βιβλίο του Μ. Ανδρουλάκη Πριν σβήσουν τα φώτα, με την ιστορία του δολοφονημένου από τη δικτατορία φοιτητή της Σχολής Καλών Τεχνών Γιάννη Καϊλη, καθώς και με ένα απόσπασμα από το Πόρισμα του εισαγγελέα Δ. Τσεβά με τους νεκρούς του Πολυτεχνείου. Επίσης περιλαμβάνεται φωτογραφικό υλικό.

andreadis-apo-to-polytexneio

ΑΝΔΡΕΑΔΗΣ, ΓΙΑΓΚΟΣ,* Μνήμη αντίστασης. Από το Πολυτεχνείο στα Πανεπιστήμια και στο Θέατρο, εκδόσεις Ι. Σιδέρης, Αθήνα 2022.

Η μνήμη της αντιδικτατορικής αντίστασης, η εξέγερση του Πολυτεχνείου και η διαχείρισή τους από την εποχή της Μεταπολίτευσης μέχρι και σήμερα βρέθηκαν πρόσφατα στο επίκεντρο αντιπαραθέσεων στο Κοινοβούλιο και στα Μέσα σε συνδυασμό με την κρίση των ελληνικών ακαδημαϊκών ιδρυμάτων και του ζητήματος της φύλαξης των πανεπιστημιακών χώρων.

Στο βιβλίο αυτό ο Γιάγκος Ανδρεάδης, Ομότιμος Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, θέτει δύο ερωτήματα, χωρίς τα οποία τα θέματα αυτά, που είναι ζήτημα το πώς πρέπει να συνδέονται, δεν μπορούν να βρουν απάντηση, Το πρώτο είναι το ποια υπήρξε η πραγματική ιστορία των αντιστασιακών κινήσεων στα χρόνια της δικτατορίας και πώς αυτή διαμορφώθηκε -ή και παραμορφώθηκε- στη συνέχεια. Το δεύτερο είναι το αν η -υπαρκτή- κρίση των ελληνικών πανεπιστημίων έχει για κύρια αιτία την παραβατικότητα κάποιων φοιτητών ή άλλα πιο σοβαρά προβλήματα της πανεπιστημιακής κοινότητας που αποσιωπούνται είτε υποβαθμίζονται για να μην αγγιχτούν κατεστημένα συμφέροντα.

Με άλλα λόγια, το αν η απάντηση στην κρίση αυτή -της οποίας η φύλαξη των χώρων είναι μόνο μία παράμετρος- μπορεί να είναι αστυνομικού χαρακτήρα είτε κυρίως μια καλύτερη παιδεία σε μια καλύτερη κοινωνία. Στο παράρτημα με το οποίο κλείνει το βιβλίο πέντε ακαδημαϊκοί δάσκαλοι ξένων πανεπιστημίων εκθέτουν τις απόψεις και τα βιώματά τους σχετικά με τη φύλαξη των πανεπιστημίων στη Δυτική Ευρώπη και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

(Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

*Ο Γιάγκος Ανδρεάδης υπήρξε μέλος του Κινήματος της 20ής Οκτώβρη.

androulakis-prin-svisoun-ta-fota

ΑΝΔΡΟΥΛΑΚΗΣ, ΜΙΜΗΣ, Πριν σβήσουν τα φώτα. Αυτοβιογραφία – Ιστορία., εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2022.

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο: «Αναζητώντας τον Εαυτό του, εκπλήσσεται: “Εγώ είμαι οι άλλοι”.
»Εκατοντάδες. Μια γενετική λοταρία στα βουνά της Κρήτης. Ταξίδι σε ένα παρελθόν πανταχού παρόν. Η Αυτοβιογραφία γίνεται ιστορία-πινακοθήκη μιας συναρπαστικής εποχής: πορτρέτα, εικόνες, σκηνές, χρώματα, δράματα κι ευτράπελα. Τα μυστικά των “πάνω” -επιφανών πολιτικής, τέχνης, επιστήμης και πλούτου- τέμνονται με τις ανέκδοτες ιστορίες των “κάτω”, των απλών ανθρώπων. Από μια επαρχιακή Μαγική πόλη σε Αθήνα-Πειραιά της αντίστασης και των παράνομων οργανώσεων. Ο Μίμης Ανδρουλάκης είχε δεσμευτεί να “μιλήσει” μετά 50 χρόνια. Τώρα συμπληρώνει τις λευκές σελίδες της πρόσφατης ιστορίας, με πρώτες το “Πολυτεχνείο ’73” και την “Ύβριν” Νο 8».

apostolidis-martyria-apo-to-foititiko-kinima

ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ, ΛΟΥΚΑΣ Θ.*, Μαρτυρία από το ματωμένο φοιτητικό κίνημα (1967-1974), 1η 1974,  2η εκδ. Ιωλκός, Αθήνα 2021. [Αναμένεται νέα επανέκδοση 2023, καθώς έχει ανακοινωθεί ότι το βιβλίο θα διανεμηθεί ως προσφορά από την Εφημερίδα των Συντακτών Σαββατοκύριακου στις 25.11.2023.]

Όπως αναφέρεται στο σημείωμα του εκδοτικού οίκου: «Η επανέκδοση του παρόντος έργου έχει ως στόχο, πέραν από την ιστορικότητα των γεγονότων, να μοιρασθεί τα προτάγματα και τα συναισθήματα των νέων εκείνης της εποχής με τη σημερινή γενιά των “μασκοφόρων” και του ψηφιακού κόσμου. Ο ιστορικός θα τοποθετήσει εκείνα τα γεγονότα στο μεγάλο λεύκωμα της ελληνικής ιστορίας. Γι’ αυτό ο αφηγητής δεν υποκύπτει στον πειρασμό να σχολιάσει την επικαιρότητα, σχετικά με τις αντιλήψεις για τα μηνύματα του Πολυτεχνείου. Θέλει μονάχα ο αναγνώστης να συναισθανθεί τ’ ακούσματα εκείνης της εποχής, μέσ’ από των νέων την ορμή και τον αγώνα. Με τα νοήματα του χθες να δώσει νέο περιεχόμενο στις λέξεις: “Ψωμί- Παιδεία – Ελευθερία”. Τα μηνύματα εκείνης της γενιάς παραμένουν επίκαιρα. Η ματιά τους βλέπει σταθερά στο μέλλον. Ο δρόμος για την κατάχτηση και διατήρηση των μηνυμάτων δεν είναι ανθόσπαρτος. Είναι δρόμος δύσκολος, αλλά δυνατός. Χρειάζεται μόνο οι σκέψεις να γίνονται πράξεις». 

*Ο Λουκάς Αποστολίδης σπούδασε στη Νομική Σχολή Αθηνών και έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στο δίκαιο εργασιακών σχέσεων. Έχει επανειλημμένα εκλεγεί βουλευτής Βοιωτίας με το ΠΑΣΟΚ.

Ήταν ο δημιουργός του «Κέντρου Μελετών Τεκμηρίωσης και Εκπαίδευσης» (ΚΕΜΕΤΕ) της ΓΣΕΕ, το οποίο μετεξελίχθηκε σε «Ινστιτούτο Εργασίας – ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ», που προσφέρει επιστημονική τεκμηρίωση των εργατικών διεκδικήσεων, καθώς και εργατική, συνδικαλιστική εκπαίδευση. Πλούσια είναι η συγγραφική του δράση, από το 1974 έως σήμερα, με λογοτεχνικά και επιστημονικά βιβλία, καθώς και με αρθρογραφία στον ημερήσιο Τύπο. Το βιβλίο του “Μαρτυρία από το ματωμένο φοιτητικό κίνημα 1967-1974” σηματοδότησε τη ζωή του.

Βλ. σχετικά εδώ

 

verionis-thanatoi-stin-xounta

ΒΕΡΙΩΝΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Θάνατοι στη Χούντα. Δολοφονίες – Αντιδικτατορική δράση – Ύποπτοι θάνατοι κατά την περίοδο 1967-1974, εκδ. Τόπος, 2024.

Εδώ παρουσιάζονται λεπτομερώς όλες οι περιπτώσεις των θανάτων που συνδέθηκαν με το καθεστώς της χούντας. Θάνατοι λόγω αντιδικτατορικής δράσης, «αυτοκτονίες», «ατυχήματα», «ασθένειες», «εξαφανίσεις». Θάνατοι εξαιτίας κακουχιών από τις εξορίες και πολυάριθμες ακόμα φημολογούμενες περιπτώσεις ανώνυμων και επώνυμων προσώπων: 247 κατονομασμένες περιπτώσεις θανάτων για τους οποίους ευθυνόταν ή κατηγορήθηκε το καθεστώς και οι κύκλοι του.

Περίπου 150 σελίδες (από τις συνολικά 800) σελίδες του βιβλίου είναι αφιερωμένες στην εξέγερση του Πολυτεχνείου και τους 6 διαπιστωμένους θανάτους “μετά” το Πολυτεχνείο (ανάμεσά τους και η δολοφονία του φοιτητή της Σχολής Καλών Τεχνών Γιάννη Καϊλη). Ο συγγραφέας στηρίζεται στον έγκριτο κατάλογο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη για τους 24 επιβεβαιωμένους θανάτους του Νοέμβρη του ’73, αλλά παρουσιάζει και πρόσθετα αποκαλυπτικά στοιχεία βασισμένα όχι μόνο σε δημοσιευμένες πηγές και σε έρευνα σε αρχεία, αλλά και σε δεκάδες συνεντεύξεις συγγενών και φίλων των νεκρών. 

vernikos-otan-thelame

ΒΕΡΝΙΚΟΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ Α.,* Όταν θέλαμε να αλλάξουμε την Ελλάδα. Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα: Η ΕΚΙΝ και οι καταλήψεις της Νομικής, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα  2003 (εξαντλημένο).

Το βιβλίο αυτό εκδόθηκε στην 30ή επέτειο από την κατάληψη της Νομικής το Φλεβάρη του 1973, που σημάδεψε το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα και αποτελεί κορυφαία στιγμή του ελληνικού αλλά και του διεθνούς νεολαιίστικου κινήματος. Η ζωή από τότε έχει αλλάξει και φαντάζει μακρύς ο χρόνος. Μια ολόκληρη γενιά όμως η εποχή εκείνη την έχει ανεξίτηλα σημαδέψει. Για μερικούς ακόμα και οι “λεπτομέρειες”, όπως παρουσιάζονται στο βιβλίο, έχουν την αξία τους.

Η δικτατορία ήταν μια αυθαίρετη εξουσία. Εξέφραζε τις δυνάμεις της οπισθοδρόμησης και τις δυνάμεις της παρακμής της παραδοσιακής ελληνικής πολιτείας. Ιδιαίτερα την περίοδο 1969-1973, οι απάνθρωποι μηχανισμοί της ήρθαν σε σύγκρουση με τμήμα της ελληνικής παραδοσιακής αστικής κοινωνίας, που θεωρούσε ότι το καθεστώς έθιγε κατάφωρα τις αξίες της και άρχισε να την αμφισβητεί. Στον αντιδικτατορικό αγώνα ιδιαίτερη συμμετοχή είχαν οι φοιτητές που δεν είχαν καταβολές από την παραδοσιακή Αριστερά.

Στο βιβλίο αυτό συγκεντρώνονται κείμενα και ορισμένα ντοκουμέντα που αφορούν κυρίως την Ελληνοευρωπαϊκή Κίνηση Νέων και το φοιτητικό κίνημα της Νομικής μέχρι τις αρχές του Μάη 1973, όπου πλέον όλοι όσοι είχαμε πρωτοστατήσει βρεθήκαμε στρατευμένοι, φυλακισμένοι, και πολλοί υποστήκαμε φρικτά βασανιστήρια.

Προσπαθώ να μεταφέρω το κλίμα μέσα στο οποίο δημοκράτες, πατριώτες, αριστεροί, χριστιανοί και κομμουνιστές βρεθήκαμε να αγωνιζόμαστε μαζί στον αντιδικτατορικό αγώνα, ανεξάρτητα από ιδεολογικά ρεύματα, οικογενειακές καταβολές και εμπειρίες. Μας ένωσε ο κοινός αγώνας για αξιοπρέπεια, ελευθερία και δημοκρατία.

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

* Ο Γ. Βερνίκος σε νεαρή ηλικία είχε αναπτύξει σημαντική δράση για την εδραίωση της δημοκρατίας συμμετέχοντας στον αντιδικτατορικό αγώνα. Φυλακίστηκε και βασανίστηκε. Για τη δράση του αυτή έχει τιμηθεί από τη Βουλή των Ελλήνων.

vogiatzis-noemvris73-patra

ΒΟΓΙΑΤΖΗΣ, ΚΩΣΤΑΣ*, Νοέμβρης ’73… Πάτρα, εκδόσεις «Το Δόντι», 2022.

Το βιβλίο αυτό (όπως και εκείνο του Χρ. Ζαφείρη Αντεθνικώς δρώντες για την εξέγερση του Πολυτεχνείου της Θεσσαλονίκης, βλ. παρακάτω) καλύπτει ένα σημαντικό κενό στη βιβλιογραφία καθώς οι περισσότερες αναφορές στην εξέγερση του 1973 είναι «αθηναιο-κεντρικές» και το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα σε Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Γιάννενα συχνά -και λανθασμένα- θεωρείται «δορυφόρος» ή απόηχος του αθηναϊκού.

Ένα χρονικό της κατάληψης στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας (15-17 Νοεμβρίου 1973) που έγινε σχεδόν ταυτόχρονα με την κατάληψη του Πολυτεχνείου στην Αθήνα. Το 1973 ο συγγραφέας ήταν φοιτητής στο Μαθηματικό Τμήμα του Πανεπιστημίου Πατρών. Πρόεδρος των περίφημων επαναστατικών γενικών συνελεύσεων των φοιτητών τον Νοέμβριο του 1973, όταν αποφασίστηκε η κατάληψη. Ο Κώστας Βογιατζής συνελήφθη, έμεινε δύο μήνες κράτηση στην Ασφάλεια της Πάτρας όπου βασανίστηκε άγρια, και ύστερα μεταφέρθηκε στις φυλακές Κορυδαλλού. Στη μεταπολίτευση ο Κώστας Βογιατζής διετέλεσε μέλος του Εθνικού Συμβουλίου της ΕΦΕΕ και συνέχισε την πολιτική και συνδικαλιστική δράση του.

Βλ. περισσότερα στην εφημερίδα Πελοπόννησος:

gatos-polytexneio

ΓΑΤΟΣ, ΓΙΩΡΓΟΣ, Πολυτεχνείο ’73 – Ρεπορτάζ με την ιστορία, τόμος Α΄, εκδόσεις Φιλιππότης, 2004 και Οι μαρτυρίες, οι φοιτητικές αντιδικτατορικές οργανώσεις, τα ντοκουμέντα των οργανώσεων, τόμος Β΄, εκδόσεις Φιλιππότης, 2004.

Το βιβλίο αυτό του δημοσιογράφου και συγγραφέα Γιώργου Κ. Γάτου (1931-2010) είναι ένα χρήσιμο έργο αναφοράς για την εξέγερση του Νοέμβρη και γενικότερα το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Ο πρώτος τόμος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τις συνεργασίες πολλών αγωνιστών και μελετητών του Πολυτεχνείου που φωτίζουν ιδιαίτερες πλευρές της εξέγερσης και στα πολιτικά χαρακτηριστικά της. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Οι φοιτητικές συνελεύσεις, η Συντονιστική Επιτροπή, η Επιμελητεία, η Εργατική Συνέλευση, ο Σταθμός, η Περιφρούρηση, το Ιατρείο, ο Τύπος, οι Αμερικανοί κ.ά. Περιλαμβάνονται πλήθος ντοκουμέντα σχετικά με το φοιτητικό κίνημα, καθώς και τις συλλήψεις μετά το Πολυτεχνείο, φωτογραφικά ντοκουμέντα και τα «Ανθρωπάκια, επινοήσεις του Κώστα Μητρόπουλου – υπό την σκιάν της λογοκρισίας».

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο του Α΄ τόμου: 

«Ένα βιβλίο τίμιο, χωρίς προκαταλήψεις και εκ των υστέρων πολιτικές σκοπιμότητες, προπαντός χωρίς την πάσα αδιαφάνεια και υπερβολή. Ένα βιβλίο ιστορίας και πολιτικής. Το “Χρονικό” εξιστορεί, μέρα τη μέρα, ώρα την ώρα, τα γεγονότα, από την αρχή της κατάληψης μέχρι την ώρα της εισβολής. Το «Σε πρώτο πρόσωπο», είναι μια σειρά καταθέσεις των πρωταγωνιστών για την πορεία του φοιτητικού κινήματος μέχρι το Πολυτεχνείο, για την κατάληψη και τις λειτουργίες της, τις αντινομίες και τις αντιπαραθέσεις της, το πολιτικό της στίγμα, μια συνεκτίμηση για κείνο που λέμε γενικότερα πολιτικό σκέλος, πολιτικό αποτέλεσμα».

Στο οπισθόφυλλο του δεύτερου τόμου αναφέρεται χαρακτηριστικά:

Η έκδοση του δεύτερου τόμου “Πολυτεχνείο ’73 – Ρεπορτάζ με την ιστορία”, κρίθηκε αναγκαία και χρήσιμη και για να περιληφθούν σ’ αυτόν και κάποια νέα κεφάλαια, που δεν έγινε δυνατό να συμπεριληφθούν στην αρχική έκδοση του πρώτου τόμου του 2003 – από διάφορους λόγους αντικειμενικής τους, κυρίως, ολοκλήρωσης και προπαντός γιατί, τη συγκεκριμένη εκείνη περίοδο της αρχικής έκδοσης δεν είχαν προκύψει πηγές και τεκμήρια, στοιχεία και μαρτυρίες, που να συγκροτούν και να απαντούν, αξιόπιστα και συνολικά, στα καθέκαστα επιμέρους θέματα.
Με τη νέα θεματολογία, που παρουσιάζεται στο δεύτερο τόμο, πιστεύουμε ότι: ολοκληρώνεται η ιστορική και πολιτική εικόνα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, δίνεται μια διεξοδική και συνολική αποτύπωση και ερμηνεία στα δρώμενα και στα γεγονότα, μια διεισδυτική και ασφαλής εξήγηση στα αίτια και στα δεδομένα, μια αξιόπιστη και τεκμηριωμένη απάντηση σε κάποια εκκρεμή ζητήματα που χρόνια, τώρα, σέρνονται μέσα σε έντονες αντιφάσεις, που αποπροσανατόλισαν και εξακολουθούν να αποπροσανατολίζουν και να πνίγουν την έρευνα και την αλήθεια, μέσα σε ακραίες φημολογίες, συγχύσεις και υπερβολές».

gkris-to-melani-fonazei

ΓΚΡΗΣ, ΗΛΙΑΣ, Το μελάνι φωνάζει. Η 17 Νοέμβρη 1973 στην λογοτεχνία, έκδοση, εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2003. 

Το Πολυτεχνείο είναι πλέον συνώνυμο της τιμής και της περηφάνιας όλων εκείνων που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο αντιστάθηκαν. Από τον μαθητή Διομήδη Κομνηνό που πρόταξε τα στήθη του κι έπεσε νεκρός το βράδυ εκείνης της Παρασκευής μέχρι τις φοιτήτριες και τους φοιτητές, από τους σπουδαστές μέχρι τους υπαλλήλους και τους εργάτες, όλες και όλοι μετείχαν σε μια θαυμαστή διαδικασία αυτοπραγμάτωσης. Και αν μες στα χρόνια καταστάλαξε σε πολλούς μια πικρή γεύση ματαίωσης θα ‘ρθουν οι ποιητές, αν δεν έχουν έρθει κιόλας αρκετοί, για να διασώσουν τα απομεινάρια από την αληθινή ιστορία του. Ποιητές και πεζογράφοι ανθολογούνται εδώ σε δύο μεγάλες ενότητες με ό,τι καλύτερο, έγκυρο και αξιόπιστο κατέθετε η ελληνική λογοτεχνία μέσα σε τρεις δεκαετίες ως φόρο τιμής στη 17η Νοέμβρη 1973. Μια ημέρα σύμβολο, που μπορεί να χτυπήθηκε πανταχόθεν και να παραχαράχθηκε, έγινε όμως μέρος της ιστορικής μνήμης ως το απαύγασμα του δημοκρατικού αγωνιστικού φρονήματος που στάθηκε όρθιο όταν οι καιροί το απαιτούσαν και δεν λούφαξε. Γι’ αυτό και ο τίτλος Το μελάνι φωνάζει ας εκληφθεί και σαν πείσμων άρνηση στην κηλίδωση του αληθινού νοήματος της 17ης Νοέμβρη 1973. (Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Με αφορμή τη συμπλήρωση 30 χρόνων από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ο ποιητής Ηλίας Γκρής ανθολογεί αποσπάσματα από την ελληνική πεζογραφία και ποίηση που αποτυπώνουν τα γεγονότα του τριημέρου και τον απόηχό τους.

Μεταξύ άλλων ανθολογούνται: ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο Νίκος Γκάτσος, ο Έκτωρ Κακναβάτος, ο Μανόλης Πρατικάκης, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Τάκης Σινόπουλος, ο Ντίνος Χριστιανόπουλος, ο Βασίλης Βασιλικός, η Ρέα Γαλανάκη, η Λιλή Ζωγράφου, ο Νίκος Κάσδαγλης, ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, η Μάρω Δούκα, ο Γιώργος Ιωάννου, η Μαργαρίτα Λυμπεράκη, ο Δημήτρης Νόλλας, ο Κώστας Ταχτσής, η Ευγενία Φακίνου, ο Γιώργος Χειμωνάς, ο Νίκος Χουλιαράς κ.ά.

Αυθεντικό φωτογραφικό υλικό πλαισιώνει τα κείμενα του τόμου.

έκδοση, εκδόσεις Γαβριηλίδη, Αθήνα 2013. 

Το βιβλίο επανεκδόθηκε, αναθεωρημένο και συμπληρωμένο, με αφορμή τα 40 χρόνια μετά την εξέγερση κι εδώ ανθολογούνται 112 ποιητές και πεζογράφοι όπως οι ποιητές Νικηφόρος Βρεττάκος, Γιώργος Βαφόπουλος, Νίκος Γκάτσος, Λίνα Κάσδαγλη, Τζένη Μαστοράκη, Λευτέρης Πούλιος, Γιάννης Ρίτσος, Τάκης Σινόπουλος, Κυριάκος Χαραλαμπίδης κ.ά., και όπως οι πεζογράφοι Έλλη Αλεξίου, Βασίλης Βασιλικός, Μάρω Δούκα, Λιλή Ζωγράφου, Γιώργος Ιωάννου, Νίκος Κάσδαγλης, Φώντας Κονδύλης, Μαργαρίτα Λυμπεράκη, Κωστούλα Μητροπούλου, Κώστας Ταχτσής, Ευγενία Φακίνου, Νίκος Χουλιάρας κ.ά. 

έκδοση, τόμος Α΄ Το μελάνι φωνάζει: Η 17η Νοέμβρη 1973 στην ποίηση, τόμος Β΄ Το μελάνι φωνάζει: Η 17η Νοέμβρη 1973 στην πεζογραφία, έκδ. Η Εφημερίδα των Συντακτών, Αθήνα 2023

Ο Ηλίας Γκρης (γενν. 1952), ποιητής και πεζογράφος, είχε λάβει ενεργό μέρος στην εξέγερση του Πολυτεχνείου.

grammatikopoulos-etsi-ezisa

ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ, ΘΕΟΔΩΡΟΣ Κ., Έτσι έζησα τις ματοβαμένες μέρες του Νοέμβρη 1973, 1η έκδ. ιδιωτική, 2η εκδόσεις Καρανάση, Αθήνα 1982.

dafermos-milo-sta-paidia-mou

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ,* Μιλώ στα παιδιά μου για τη χούντα και το Πολυτεχνείο, εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2023.

Μέσα από τον διάλογο ενός πατέρα µε τα παιδιά του το βιβλίο αυτό επιχειρεί να µιλήσει στους νέους για τη χούντα και το Πολυτεχνείο µε τρόπο απλό και κατανοητό. Αναδεικνύει την εγκληµατική φύση της δικτατορίας 1967-1974, η οποία φυλάκιζε, έδερνε, βασάνιζε, εξόριζε και ενίοτε δολοφονούσε κάθε άνθρωπο που διαφωνούσε µαζί της ή που νόµιζε ότι διαφωνεί. Προβάλλει, επίσης, την ειρηνική αντίσταση των φοιτητών εναντίον του βίαιου και απάνθρωπου αυτού καθεστώτος και την κορύφωσή της, που ήταν η εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Η αντίσταση εναντίον ενός καταστροφικού και ολοκληρωτικού καθεστώτος, το οποίο καταργεί τη δηµοκρατία και στερεί την ελευθερία από τους πολίτες του, θέλει τόλµη, αξιοπρέπεια και ανιδιοτέλεια. Είναι µια ηθική στάση που απαιτεί κοινωνική ευαισθησία και διαπνέεται από αίσθηση ελευθερίας. Οι φοιτητές πάλεψαν για τα ανθρώπινα δικαιώµατα όλων των πολιτών της πατρίδας µας. Πάλεψαν για ένα καλύτερο µέλλον. Ανάµεσα σε αυτούς και ο συγγραφέας του βιβλίου.

Στην έκδοση συμπεριλαμβάνονται αυθεντικές φωτογραφίες του γνωστού φωτορεπόρτερ Αριστοτέλη Σαρρηκώστα, φωτογραφίες από το αρχείο του συγγραφέα και άλλων αγωνιστών του Πολυτεχνείου και γελοιογραφίες της εποχής.

(Από την παρουσίαση της έκδοσης)

*Ο Ολύμπιος Δαφέρμος, γεννημένος το 1947 στην Κρήτη, σπούδασε στη Σχολή Μηχανολόγων Ηλεκτρολόγων του ΕΜΠ. Μετείχε ενεργά στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Για τη δράση του αυτή διώχτηκε από το στρατιωτικό καθεστώς. Είναι συγγραφέας αρκετών βιβλίων και σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης ανέπτυσσε πλούσια κοινωνική και επιστημονική δράση.

dafermos-entos-ektos

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ, Εντός Εκτός, εκδόσεις Τόπος, Αθήνα 2022.

Γιατί θέλω να γράψω κάποια από τα περιστατικά που έζησα; Όσα βέβαια θυµάµαι. Προσανατολισµένος µονίµως προς το µέλλον, δεν έκανα ποτέ «επανάληψη» στις εµπειρίες µου. Τα περιστατικά που αναφέρονται, είτε θεώρησα ότι έχουν κάποιο γενικότερο ενδιαφέρον, είτε, απλά, µε χάραξαν ή µου έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση.

Ήλθε η ριζική πολιτική αναστροφή του ΣΥΡΙΖΑ. Με βρήκε στη σύνταξη. Σαν ένα µαύρο πέπλο να κάλυψε ολοκληρωτικά το µέλλον. ∆εν έβρισκα πια χαραμάδα ελπίδας. Ασυναίσθητα άρχισα τις βουτιές στο παρελθόν µου. Κυρίως στην παιδική µου ηλικία και στις όµορφες αγωνιστικές στιγµές που πέρασα. Περιστατικά ασήµαντα έπαιρναν τώρα άλλη διάσταση. Μια απέραντη νοσταλγία µε κατέκλεισε. Ήταν καταφύγιο από την πολιτική καταχνιά; Ήταν η απογοήτευση; Φταίει και η τρίτη ηλικία, που έτσι ή αλλιώς δεν έχει µέλλον; Ήταν που ήθελα να καταλάβω τις ριζικές αλλαγές των παλαιών συναγωνιστών µου; Ήταν που ήθελα να καταλάβω την Αριστερά ως εξουσία; Είναι που θέλω να πω κάποια πράγµατα που µε βαραίνουν για να τα ξεφορτωθώ; Ίσως όλα αυτά µαζί. ∆εν έχω πειστική απάντηση. Μια βαθιά επιθυµία για τη γραφή τους ξεπήδαγε από µέσα µου.

Όταν έχεις χρόνο, κοιτάς µπροστά. Έχεις πράγµατα να κάνεις. Ο χρόνος είναι γεµάτος ιδεαλισµό και ουτοπίες, διαβάσµατα, συζητήσεις, δράση, εντάσεις, συγκρούσεις, κείµενα, σκέψεις. Όλα χώραγαν και έδιναν χαρά και αίσθηση ελευθερίας. Ναι, και αυτοπραγµάτωση, δίχως να το συνειδητοποιείς τη στιγµή που συνέβαινε.

Ο χρόνος πίσω τώρα ξεχειλώνει. Μεγάλη ευρυχωρία έχει. Ξεκίνησα να πλοηγούµαι στα στάσιµα νερά του. Μέσα στα µνηµόνια, στους αγώνες, στις ελπίδες, στην αποκάλυψη του «ρεαλισµού» των παλαιών συναγωνιστών και, βεβαίως, στην πολιτική αναστροφή του ΣΥΡΙΖΑ.

Κριτικές – Παρουσιάσεις:

Εύη Τζανετή, «Διαβάζοντας το «Εντός Εκτός» του Ολύμπιου Δαφέρμου, εκδόσεις Τόπος», Εφημερίδα των Συντακτών, 25 Οκτωβρίου 2022.

dafermos-mia-prosopiki-matia-efsyn

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου. Μια προσωπική ματιά.

Το βιβλίο αυτό κυκλοφόρησε ως προσφορά της Εφημερίδας των Συντακτών Σαββατοκύριακου στις 18.11.2023.

dafermos-gallikos-mais

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ,  Γαλλικός Μάης και αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα:  Αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, Πολυτεχνείο και η κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας, εκδ. Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας, Αθήνα 2020.

Ποιες οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ του Γαλλικού Μάη και του αντιδικτατορικού κινήματος; Κινήματα της ίδιας εποχής κάτω από πολύ διαφορετικές συνθήκες.

Ποια η σχέση του Πολυτεχνείου με την κατάρρευση της δικτατορίας; Πέρα από κομματικές ή άλλες σκοπιμότητες. Πέρα από την άρνηση του νεανικού μας ιδεαλισμού. Πέρα από μυθοποιήσεις και μηδενισμούς.

Ποια η σχέση του Πολυτεχνείου με την τραγωδία της Κύπρου; Πέρα από ατεκμηρίωτους ψιθύρους και ακροδεξιές κραυγές. Πέρα από άλογες προσπάθειες ακύρωσης της εξέγερσης.

Ποιες οι παρακαταθήκες του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος και πώς και αν επηρέασαν την μεταπολιτευτική πολιτική ζωή και την Αριστερά.

Υπήρξε δρώσα στη μεταπολίτευση η λεγάμενη “γενιά του Πολυτεχνείου” ή πήγε στο σπίτι της; Και ποια η ευθύνη της για την χρεωκοπία της χώρας, πέρα από πολιτικές σκοπιμότητες και την προσπάθεια απόσεισης των ευθυνών της πολιτικής και οικονομικής ελίτ;

Τούτο το μικρό βιβλίο φιλοδοξεί να πυροδοτήσει τον διάλογο γύρω από αυτά τα ζητήματα. 

Κριτικές – Παρουσιάσεις:

Μάκης Μπαλαούρας, «∆ύο κινήματα µε ανατρεπτικό χαρακτήρα», Η Εποχή 27, Ιουλίου 2021.

dafermos-apo-tin-elpida-stin-apognosi

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ, Από την ελπίδα στην απόγνωση 1973-2013, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2013. 

Το κείμενο αυτό είναι ένα συμπίλημα προσωπικής μαρτυρίας, προσωπικών σκέψεων και στοιχείων ανάλυσης. Διατρέχει εν τάχει και υποκειμενικά τη δικτατορία και τη μεταπολίτευση. Στέκεται περισσότερο στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, που το εξετάζει ως κοινωνικό κίνημα, και στον οικονομικό φιλελευθερισμό, τη σκληρότητα και την αγριότητα του οποίου βιώνει καταστρεπτικά η ελληνική κοινωνία.

(Από την παρουσίαση στο BIBLIONET)

dafermos-foitites-kai-diktatoria

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ (επιμ.), Φοιτητές και δικτατορία: το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973, Θεμέλιο, Αθήνα 1992. 2η εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 1999.

Συλλογικό έργο: γράφουν Ολύμπιος Δαφέρμος, Χρυσάφης Ιορδάνογλου, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Σταύρος Λυγερός, Αριστείδης Μπαλτάς, Γιάννης Πουντουράκης, Νίκος Χριστοδουλάκης  κ.ά.

dafermos-foitites-kai-diktatoria-oristiki

ΔΑΦΕΡΜΟΣ ΟΛΥΜΠΙΟΣ, Φοιτητές και δικτατορία: Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972 – 1973. Οριστική έκδοση, εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 2009. Επανέκδοση: Ελευθεροτυπία  2013 (Διανεμήθηκε δωρεάν μαζί με την “Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία” στις 17.11.2013). Νέα έκδοση (5η) από την Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας, Αθήνα  2021.

Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, που αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας, ήταν φυσικό -και λόγω των αιματηρών γεγονότων του Πολυτεχνείου- να απασχολήσει ιδιαίτερα τις στήλες των εφημερίδων και των περιοδικών κατά την μεταπολίτευση. Όμως τα περισσότερα δημοσιεύματα αναφέρονται κυρίως στην ηρωική πλευρά των γεγονότων, στο ρόλο των προσώπων, στις αντιπαραθέσεις των κομμάτων, στην παρέμβαση των παράνομων κομματικών οργανώσεων στα γεγονότα. Λίγα είναι τα κείμενα που ασχολήθηκαν με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του, τις μορφές δράσης του, την εξέλιξή του, τη δυναμική του, τον προσανατολισμό του, τη σχέση του με τις δρώσες πολιτικές δυνάμεις της εποχής. Αντικείμενο της παρούσας εργασίας είναι ακριβώς αυτή η διερεύνηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του κινήματος από τον Ιανουάριο του 1972 έως τον Νοέμβριο του 1973, θέλοντας να συμβάλει σε αυτόν τον προβληματισμό.

aggelis-dafermos-oneiro-itan

ΔΑΦΕΡΜΟΣ, ΟΛΥΜΠΙΟΣ & ΑΓΓΕΛΗΣ, ΒΑΓΓΕΛΗΣ, Όνειρο ήταν… Το Αντιδικτατορικό Φοιτητικό Κίνημα και το Πολυτεχνείο με το βλέμμα των πρωτεργατών  (βλ. ΑΓΓΕΛΗΣ, ΒΑΓΓΕΛΗΣ)

doxiadis-prosopiki-mythistoria

ΔΟΞΙΑΔΗΣ, ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ, Ερασιτέχνης επαναστάτης. Προσωπική μυθιστορία, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα 2018.

Το βιβλίο αυτό έχει και αυτοβιογραφικό χαρακτήρα. Η κατάληψη του Πολυτεχνείου αναφέρεται ως συμβάν που συντάραξε τότε και τον συγγραφέα, αλλά δεν κατέχει κεντρική θέση στην αφήγηση. Το βιβλίο είναι χρήσιμο για την κατανόηση κάποιων πλευρών του αντιδικτατορικού αγώνα, ιδίως στους κύκλους των αντιστασιακών φοιτητών και των πολιτικών οργανώσεων στο εξωτερικό όπου ζούσε τον περισσότερο καιρό ο νεαρός τότε συγγραφέας. Ο Απ. Δοξιάδης αμφισβητεί «τον μύθο της πάνδημης Αντίστασης, το κύριο μέρος της οποίας είναι ο μύθος του Πολυτεχνείου». Αρκετές από τις απόψεις του βρίσκονται στον αντίποδα των όσων έχουν γραπτώς εκφράσει πολλοί αγωνιστές ή μελετητές της εξέγερσης του Πολυτεχνείου: «[…] αφού ήταν πάνδημη η Αντίσταση, συμπέραναν πολλοί, προφανώς θα είχαν συμμετάσχει και οι ίδιοι, έστω και χωρίς να το πάρουνε χαμπάρι. Κι έτσι βαφτίστηκαν εκ των υστέρων εκατοντάδες χιλιάδες, όπως και εκατομμύρια Έλληνες “αντιστασιακοί”, ενώ είναι ζήτημα αν οι άνθρωποι που αγωνίστηκαν ενεργά κατά της δικτατορίας, με συνείδηση, δουλειά και, κυρίως, σοβαρό προσωπικό ρίσκο, ξεπερνούν τους χίλιους» (σελ. 1046). Ωστόσο, την άποψη αυτοί διαψεύδουν τα ίδια τα επίσημα στοιχεία της καταστολής των ημερών 16-18.11, όταν οι τραυματίες ξεπέρασαν τους χίλιους ενώ οι συλληφθέντες έφτασαν τους 2.000.

zafeiris-antethnikos-drontes

ΖΑΦΕΙΡΗΣ, ΧΡΗΣΤΟΣ, Αντεθνικώς δρώντες… Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια της χούντας και η εξέγερση του Πολυτεχνείου της, εισαγωγή  Δ. Φατούρου, Επίκεντρο, Αθήνα 2011. 

Ο συγγραφέας εργάστηκε ως δημοσιογράφος σε εφημερίδα της Θεσσαλονίκης στα χρόνια της χούντας, έζησε τον κοινωνικό σφυγμό της πόλης και συμμετείχε στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα της εποχής. Το βιβλίο αυτό αποτελεί μια προσωπική ματιά των γεγονότων αυτής της περιόδου όπου αναμειγνύεται ο αυτοβιογραφικός με τον ιστοριογραφικό λόγο.

Παραθέτουμε ενδεικτικά τους τίτλους κάποιων κεφαλαίων:

«Η Θεσσαλονίκη την εποχή της “ελεγχόμενης φιλελευθεροποίησης” της χούντας και του “Πολυτεχνείου”», «Ο χουντικός μηχανισμός στην πόλη, η κοινωνία, η οικονομία και η παραδοσιακή μορφή αντίστασης», «Η πολιτιστική αντίσταση», «Οι συνεργάτες της χούντας στο φοιτητικό χώρο και η εφημερίδα “Φοιτητής”», «Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα στη Θεσσαλονίκη πριν από το “Πολυτεχνείο” (1972-73)», «Η νόμιμη μορφή του αντιδικτατορικού αγώνα», «Η δράση των τοπικών φοιτητικών συλλόγων», «Φοιτητές του ΑΠΘ που καταδικάστηκαν από τα έκτακτα στρατοδικεία». Εκτεταμένη είναι η αναφορά στη φοιτητική κατάληψη της Πολυτεχνικής σχολής Θεσσαλονίκης, στην οργάνωση και τη λειτουργία της κατάληψης, στον ραδιοφωνικό της σταθμό, στη στάση της ΦΕΑΠΘ, της Συγκλήτου και του πρύτανη Ευάγγελου Σδράκα, στην εκκένωση του Πολυτεχνείου, στην επόμενη μέρα και στην τύχη των συλληφθέντων. Το βιβλίο επίσης αναφέρεται στην περίοδο μετά το Πολυτεχνείο και μέχρι
την αποκατάσταση της Δημοκρατίας, καθώς και στον μύθο του «Πολυτεχνείου» μετά τη μεταπολίτευση, τη Δίκη του και την ατελέσφορη αποχουντοποίηση.

Ένα εκτεταμένο και διαφωτιστικό απόσπασμα του βιβλίου βρίσκεται στην ιστοσελίδα των εκδόσεων Επίκεντρο.

Βλ. επίσης, Χρυσάφης, Ιορδάνογλου, «Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα στη Θεσσαλονίκη» στο Ολύμπιος Δαφέρμος (επιμ.), Φοιτητές και Δικτατορία. Αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973, Αθήνα 1999, σελ. 278.

kavvadias-edo-polytexneio

ΚΑΒΒΑΔΙΑΣ, ΦΙΛΙΠΠΟΣ,* «Εδώ Πολυτεχνείο… Εδώ Πολυτεχνείο…», εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 1974.

Όπως γράφει ο ίδιος ο συγγραφέας: «Εκείνη την νύκτα, είχα ξεχάσει ότι είμαι δημοσιογράφος. Είχα ξεχάσει πως γράφουν, πως πιάνουν ακόμα και την πέννα.
»Είχα ξεχάσει σε ποιόν τόπο ζούσα, τι ήθελα, σε τι θα μπορούσα πια να ελπίζω…
»Εκείνη την νύχτα, όταν το άοπλο ελληνόπουλο καλούσε τα τανκς της πατρίδος του να μην του επιτεθεί, είχα κολλήσει πάνω στο τρανζίστορ τη εφημερίδας.
»Για να μην φαίνεται το πρόσωπο μου…»

*Ο Φίλιππος Καββαδίας (1929-2010) γεννήθηκε στην Αθήνα. Φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, όμως από πολύ νωρίς αφοσιώθηκε στη συγγραφή διηγημάτων και ποιημάτων, επηρεασμένος από τη γνωριμία του με τον Σπύρο Μελά. Τη δημοσιογραφική του σταδιοδρομία ξεκίνησε το 1963 από την εφημερίδα Ελευθερία, ασχολούμενος στο ελεύθερο ρεπορτάζ. Στη συνέχεια εργάστηκε ως χρονογράφος στις εφημερίδες Ελεύθερος Κόσμος, Σημερινά, Αθηναϊκή, Εσπερινή, Εθνικός Κήρυκας και Μεσημβρινή στην οποία από το 1980 έως και το 1994 υπέγραφε τη στήλη «Αττικά και άλλα».

karatzaferis-i-diki

ΚΑΡΑΤΖΑΦΕΡΗΣ, ΣΠΥΡΟΣ, Η σφαγή του Πολυτεχνείου – Η Δίκη, πρόλογος Παναγιώτη Κανελλόπουλου, εκδόσεις Αλκαίος, τόμ. Α και Β, Αθήνα 1976 (εξαντλημένο). 

Το περιεχόμενο του βιβλίου, ένα από τα πρώτα που εκδόθηκαν για τη δίκη των πρωταιτίων της σφαγής του Πολυτεχνείου, βασίζεται κυρίως στα ρεπορτάζ του Σπ. Καρατζαφέρη που είχαν δημοσιευτεί στην Ελευθεροτυπία.

kallivretakis-mesogeion-asfaleia

ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, ΛΕΩΝΙΔΑΣ, Μεσογείων 14-16. Η Υποδιεύθυνση Γενικής Ασφάλειας Αθηνών στα χρόνια της δικτατορίας (1971-1973), έκδοση του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (ΕΙΕ), 2019.

Όπως αναφέρεται στην ιστοσελίδα του ΕΙΕ: «Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται τη δράση της Γενικής Ασφάλειας στον τομέα των πολιτικών διώξεων, κατά την τελευταία περίοδο της στρατιωτικής δικτατορίας (1971-1974). Συγκεντρώνοντας και αξιοποιώντας πλήθος αγνώστων ή παραμελημένων τεκμηρίων, ο συγγραφέας ανατέμνει τις ανακριτικές και κατασταλτικές μεθόδους που χρησιμοποιήθηκαν κατά των αντιπάλων του καθεστώτος, ενώ παράλληλα επιχειρεί μια συνοπτική ιστορική ανασκόπηση των σημαντικοτέρων γεγονότων του αντιδικτατορικού κινήματος, αποβλέποντας αφενός στη μεταφορά του αναγνώστη στο κλίμα της εποχής εκείνης και αφετέρου στην κατανόηση και τη νοηματοδότηση των όσων συνέβαιναν τότε στο κτίριο της λεωφόρου Μεσογείων 14-18. Η έκδοση συνοδεύεται από σπάνιο εικονογραφικό υλικό, μαρτυρίες, καταλόγους συλληφθέντων και επίσημα έγγραφα».

Μέχρι το 1971 η Γενική Ασφάλεια στεγαζόταν στο «κολαστήριο», όπως εύστοχα έχει χαρακτηριστεί, της οδού Μπουμπουλίνας, απέναντι και διαγώνια από το Πολυτεχνείο (παλαιότερα στην οδό Λέκκα).

Με συστηματικό τρόπο, το βιβλίο μάς ξεναγεί στις λειτουργίες και τους χώρους αυτού του πολυώροφου κτιρίου που ήταν η έδρα του ανακριτικού και διωκτικού μηχανισμού κατά των αντιπάλων του δικτατορικού καθεστώτος, με χρονολογική σειρά και με σταθερό άξονα το δίπολο αντίσταση/καταστολή. Το βιβλίο περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό «και» για το φοιτητικό αντιδικτατορικό κίνημα, για παράδειγμα στις ενότητες «Οι φοιτητές στο προσκήνιο (άνοιξη 1972», «Από το Πολυτεχνείο στη Νομική (χειμώνας-άνοιξη 1973», «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου», «Μήνες του ζόφου και της ελπίδας (Νοέμβριος 1973 – Ιούλιος 1974).

Kallivretakis-cover

ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, ΛΕΩΝΙΔΑΣ, Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο, Οι αφανείς πρωταγωνιστές της εξέγερσης του 1973, Θεμέλιο, Ιστορική Βιβλιοθήκη, 2023.

Αυτό που έκανε το Πολυτεχνείο να γίνει το «Πολυτεχνείο», δεν είναι εκείνα που συνέβησαν μέσα στο υπό κατάληψη ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα, αλλά όσα διαδραματίστηκαν έξω από αυτό. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν αρχικά γύρω από το Πολυτεχνείο και στη συνέχεια ξεχύθηκαν στους δρόμους της Αθήνας, συγκρότησαν διαδηλώσεις απ’ άκρου σ’ άκρο της πόλης, πανικόβαλαν τη φρουρά του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως, έστησαν οδοφράγματα για να εμποδίσουν τη διέλευση των τεθωρακισμένων, πνίγηκαν στα δακρυγόνα και ξυλοφορτώθηκαν αγρίως από την Αστυνομία, στάθηκαν -κυριολεκτικά- μπροστά στις κάνες και δεν έκαναν πίσω παρά μόνο όταν πλέον μετρούσαν στις τάξεις τους εκατοντάδες τραυματίες και τους πρώτους νεκρούς. Πρόκειται για αυτούς που, ακόμη πιο εντυπωσιακό, τις επόμενες ημέρες, ενώ η εστία του Πολυτεχνείου είχε πλέον συντριβεί, εγκατέλειψαν τα σχολεία τους και τις δουλειές τους και διαδήλωναν ανάμεσα στα πυρά των αστυνομικών, των ακροβολιστών και των τεθωρακισμένων, μετρώντας νέα -και περισσότερα- θύματα. Την ιστορία εκείνων των αφανών ηρώων της εξέγερσης του 1973 επιχειρεί να καταγράψει (με ασυγχώρητη καθυστέρηση πενήντα ετών) αυτό το βιβλίο.

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

kallivretakis-to-elliniko-diktatoriko-kathestos

ΚΑΛΛΙΒΡΕΤΑΚΗΣ, ΛΕΩΝΙΔΑΣ, «Το ελληνικό δικτατορικό καθεστώς στη συγκυρία του μεσανατολικού πολέμου του 1973» , μελέτη στο ΜΝΗΜΩΝ νο 33, 2013-2014, σελ.207-231, κείμενο, υποσημειώσεις, σύνοψη

ΣΥΝΟΨΗ

Σκοπός αυτής  της  μελέτης  είναι να διερευνήσει έναν ευρέως διαδεδομένο “αστικό μύθο”, ότι δηλαδή το στρατιωτικό καθεστώς του Παπαδόπουλου ανατράπηκε τον Νοέμβριο του 1973 από τους Αμερικανούς, επειδή ο Έλληνας δικτάτορας αρνήθηκε να συνδράμει την προσπάθεια εφοδιασμού των Ηνωμένων Πολιτειών για την υποστήριξη του Ισραήλ, κατά τη διάρκεια του αραβοϊσραηλινού πολέμου, τον Οκτώβριο του 1973. Η υπόθεση αυτή κατέχει εξέχουσα θέση στον ευρύτερο χώρο των διαφόρων θεωριών συνωμοσίας, οι οποίες αναζητούν απλουστευτικές εξηγήσεις περίπλοκων δραματικών γεγονότων. Παρακολουθώντας λεπτομερώς την εξέλιξη των γεγονότων βήμα προς βήμα, εξετάζοντας διεξοδικά όλο το διαθέσιμο υλικό και αναδεικνύοντας τις αντιφάσεις που αποκαλύπτουν, ο συγγραφέας καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που να υποστηρίζουν την παραπάνω θεωρία γύρω από την απομάκρυνση του Παπαδόπουλου.

kallivretakis-yom-kippur

KALLIVRETAKIS, LEONIDAS, “Greek–American relations in the Yom Kippur War concurrence”, The Historical Review/La Revue Historique, 11, pp. 105–126, 2014, doi: 10.12681/hr.327.

Abstract

This article suggests that there is no hard evidence supporting the conspiracy theory that Georgios Papadopoulos’ dictatorial regime was overthrown by the United States in 1973, because the Greek junta leader refused to assist their supply effort in support of Israel during the Yom Kippur War.

kondilis-triimero-sta-kagkela

ΚΟΝΔΥΛΗΣ, ΦΩΝΤΑΣ, Τριήμερο στα κάγκελα. (Απ’ το ημερολόγιο των σκοτεινών καιρών), εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 21979, (εξαντλημένο).

Το «Τριήμερο στα κάγκελα» γράφτηκε 14 με 17 Νοεμβρίου 1973. Κείμενο και γεγονότα είναι αξεχώριστα. Το «Τριήμερο στα κάγκελα» σταματά ουσιαστικά στη λέξη «Φονιάδες!» της τρίτης μέρας. Ό,τι ακολουθεί εντάσσεται σ’ ένα χρόνο που ξεφεύγει από κάθε περιγραφή. Ο χρόνος μηδενίζεται Η ανυπαρξία θριαμβεύει. Το «Τριήμερο στα κάγκελα» είναι και μια σπουδή πάνω στη γλώσσα. Η γλώσσα σαν αντανάκλαση της πραγματικότητας.

(παρουσίαση στην Πρωτοπορία)

Ο Φώντας Κονδύλης (1939-2002) ήταν ηθοποιός, συγγραφέας και μεταφραστής με αξιόλογο μεταφραστικό έργο. Είχε αντιδικτατορική δράση και είχε πάρει μέρος στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Ένα εκτεταμένο απόσπασμα του βιβλίου αναδημοσιεύεται στην ιστοσελίδα του Νίκου Σαραντάκου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία», στο οποίο αποδίδεται με ζωντάνια το κλίμα εκείνων των ημερών.

kornetis-ta-paidia-tis-diktatorias

ΚΟΡΝΕΤΗΣ, ΚΩΣΤΗΣ, Τα παιδιά της δικτατορίας. Φοιτητική αντίσταση, πολιτισμικές πολιτικές και η μακρά δεκαετία του εξήντα στην Ελλάδα, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2015.

Ο συγγραφέας ανήκει στη νεότερη γενιά των ιστορικών που ασχολήθηκαν με επιστημονικούς όρους με την εξέγερση του Πολυτεχνείου και η μελέτη αυτή περιλαμβάνει πολλές και ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις που για πρώτη φορά διατυπώνονται με τόση συνοχή και επάρκεια. Για παράδειγμα, «ποια ήταν η σχέση των νέων στην Ελλάδα της δικτατορίας με την κουλτούρα της διαμαρτυρίας του Μάη του ’68;» Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο οπισθόφυλλο, η μελέτη αυτή «καταδεικνύει επίσης –χωρίς να εξωραΐζει– πώς, σε αντίθεση με την πρόσφατη δαιμονοποίησή της, η περίφημη “Γενιά του Πολυτεχνείου“ αναδείχτηκε σε βασικό φορέα εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Κύρια συμβολή της μελέτης είναι η ανάλυση της μνήμης των γεγονότων αυτών μέσα από την προσωπική μικροϊστορία και τη βιωμένη εμπειρία των πρωταγωνιστών τους, η οποία αναδεικνύει τον κομβικό ρόλο που κατέχει το παρελθόν στο σήμερα».

Για το βιβλίο αυτό έχουν γραφτεί πολλές και θετικές έως και ενθουσιώδεις κριτικές παρουσιάσεις. Η μόνη επιμέρους παρατήρηση που έχει δημόσια διατυπωθεί γι’ αυτό το αξιόλογο βιβλίο προέρχεται από τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Πατρών Δημήτρη Κ. Βεργίδη, επειδή η μελέτη του άφησε στο περιθώριο τα πανεπιστήμια Πάτρας και Ιωαννίνων, θεωρώντας ότι ήταν στην οπισθοφυλακή του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος: «Οι φοιτητές της Πάτρας κατέλαβαν επίσης το πανεπιστήμιο της πόλης τους αμέσως μετά την κινητοποίηση της Αθήνας, ενώ ακολούθησαν τα Ιωάννινα και η Θεσσαλονίκη, αντιγράφοντας όσα συνέβαιναν στην πρωτεύουσα» (σελ. 553). Ωστόσο, αναγνωρίζει ότι το βιβλίο του Κορνέτη είναι «πολύ ενδιαφέρον και εμπεριστατωμένο», μια μελέτη «πολύ σημαντική» – και αν αναφέρουμε αυτή την παρατήρηση είναι για να τονίσουμε την ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα και τα όσα συνέβησαν τον Νοέμβρη του ’73 και πέρα από την Αθήνα.

https://bookpress.gr/stiles/eponimos/10984-kornetis-kostiρ-polis-ta-paidia-tis-diktatorias-vergidis

https://avgi-anagnoseis.blogspot.com/2014/08/blog-post_80.html

https://www.kathimerini.gr/culture/books/854286/to-chthes-kai-to-simera-tis-neolaias/

Για περισσότερα βλ.  https://biblionet.gr/titleinfo/?titleid=206149

kornetis-ta-paidia-tis-diktatorias

ΚΟΡΝΕΤΗΣ, ΚΩΣΤΗΣ, Τα παιδιά της δικτατορίας. Φοιτητική αντίσταση, πολιτισμικές πολιτικές και η μακρά δεκαετία του εξήντα στην Ελλάδα, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2015.

Ο συγγραφέας ανήκει στη νεότερη γενιά των ιστορικών που ασχολήθηκαν με επιστημονικούς όρους με την εξέγερση του Πολυτεχνείου και η μελέτη αυτή περιλαμβάνει πολλές και ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις που για πρώτη φορά διατυπώνονται με τόση συνοχή και επάρκεια. Για παράδειγμα, «ποια ήταν η σχέση των νέων στην Ελλάδα της δικτατορίας με την κουλτούρα της διαμαρτυρίας του Μάη του ’68;» Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο οπισθόφυλλο, η μελέτη αυτή «καταδεικνύει επίσης –χωρίς να εξωραΐζει– πώς, σε αντίθεση με την πρόσφατη δαιμονοποίησή της, η περίφημη “Γενιά του Πολυτεχνείου“ αναδείχτηκε σε βασικό φορέα εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας τα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης. Κύρια συμβολή της μελέτης είναι η ανάλυση της μνήμης των γεγονότων αυτών μέσα από την προσωπική μικροϊστορία και τη βιωμένη εμπειρία των πρωταγωνιστών τους, η οποία αναδεικνύει τον κομβικό ρόλο που κατέχει το παρελθόν στο σήμερα».

Για το βιβλίο αυτό έχουν γραφτεί πολλές και θετικές έως και ενθουσιώδεις κριτικές παρουσιάσεις. Η μόνη επιμέρους παρατήρηση που έχει δημόσια διατυπωθεί γι’ αυτό το αξιόλογο βιβλίο προέρχεται από τον ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου Πατρών Δημήτρη Κ. Βεργίδη, επειδή η μελέτη του άφησε στο περιθώριο τα πανεπιστήμια Πάτρας και Ιωαννίνων, θεωρώντας ότι ήταν στην οπισθοφυλακή του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος: «Οι φοιτητές της Πάτρας κατέλαβαν επίσης το πανεπιστήμιο της πόλης τους αμέσως μετά την κινητοποίηση της Αθήνας, ενώ ακολούθησαν τα Ιωάννινα και η Θεσσαλονίκη, αντιγράφοντας όσα συνέβαιναν στην πρωτεύουσα» (σελ. 553). Ωστόσο, αναγνωρίζει ότι το βιβλίο του Κορνέτη είναι «πολύ ενδιαφέρον και εμπεριστατωμένο», μια μελέτη «πολύ σημαντική» – και αν αναφέρουμε αυτή την παρατήρηση είναι για να τονίσουμε την ανάγκη να γνωρίσουμε καλύτερα και τα όσα συνέβησαν τον Νοέμβρη του ’73 και πέρα από την Αθήνα.

https://bookpress.gr/stiles/eponimos/10984-kornetis-kostiρ-polis-ta-paidia-tis-diktatorias-vergidis

https://avgi-anagnoseis.blogspot.com/2014/08/blog-post_80.html

https://www.kathimerini.gr/culture/books/854286/to-chthes-kai-to-simera-tis-neolaias/

Για περισσότερα βλ.  https://biblionet.gr/titleinfo/?titleid=206149

kotanidis-oloi-mazi-tora

ΚΟΤΑΝΙΔΗΣ, Γιώργος, Όλοι μαζί, τώρα, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2011.

Ο ηθοποιός και συγγραφέας Γιώργος Κοτανίδης (1945-2020) είχε συλληφθεί, βασανιστεί και φυλακιστεί για την αντιδικτατορική δράση του. Το βιβλίο αυτό είναι αυτοβιογραφικό, με πολλές πληροφορίες για τη δημιουργία και την πορεία του Ελεύθερου Θεάτρου, στο οποίο συμμετείχε ενεργά. Ένα κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στην εξέγερση του Πολυτεχνείου στην οποία ήταν παρών μαζί με αρκετούς συντρόφους του.

Μια ομάδα νέων παιδιών δημιουργεί έναν πρωτοπόρο θίασο που κερδίζει τη νεολαία και το κοινό από την πρώτη κιόλας παράσταση. Μπαίνει δυναμικά στο θεατρικό προσκήνιο αναζητώντας το καινούργιο, μια άλλη αισθητική στη μορφή και ένα άλλο νόημα στο περιεχόμενο. Αλλάζει τις δομές και τον τρόπο παραγωγής του θεάματος, βάζοντας ως στόχο την απόλυτη ομαδοποίηση, και αποσπά την εκτίμηση και την αγάπη του κόσμου. Ταυτόχρονα μπαίνει στο μάτι της Ασφάλειας των δικτατόρων, που παρακολουθούν κάθε της βήμα. Τα μέλη του θιάσου, ζώντας σε μια εποχή σκληρή και επικίνδυνη, μπαίνουν στη φωτιά και παίρνουν θέση. Όλοι ανεξαιρέτως είναι πολιτικοποιημένοι και εχθρικοί προς το καθεστώς συμμετέχοντας στο φοιτητικό κίνημα που αναπτύσσεται εναντίον της χούντας. Μερικοί οργανώνονται σε μια επαναστατική οργάνωση, δουλεύουν με πάθος γι’ αυτήν και θέλουν να τους εντάξουν όλους. Αυτό προκαλεί τριβές, συγκρούσεις, διασπάσεις, επανενώσεις, αλλά και διαρκή δημιουργία. Μετά την παράσταση και τα χειροκροτήματα, ακολουθούν τα κυνηγητά, οι συλλήψεις και τα βασανιστήρια. Από τη σκηνή του θεάτρου στην απομόνωση της Ασφάλειας, από τις φυλακές του Κορυδαλλού σε μια καινούργια πρεμιέρα.

Ένα προσωπικό αφήγημα του Γιώργου Κοτανίδη για τη δημιουργία και την πορεία του Ελεύθερου Θεάτρου, καθώς και τη δράση του ΕΚΚΕ και των άλλων επαναστατικών και αντιστασιακών οργανώσεων την περίοδο της χούντας.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου ξεδιπλώνεται το κλίμα των δύο τελευταίων χρόνων της δικτατορίας: τα πρόσωπα, τα τραγούδια, τα βιβλία, οι κοινές αναφορές, ακόμα και η κοινή αντίληψη του χιούμορ στους κύκλους των καλλιτεχνών και των διανοουμένων που εναντιώνονταν στη χούντα. Πολλά ονόματα ζωντανών και τεθνεώτων με τους οποίους ο συγγραφέας διασταυρώθηκε στη διάρκεια της εξέγερσης του Πολυτεχνείου (Θόδωρος Αγγελόπουλος, Παντελής Βούλγαρης, Γιάννης Μαρκόπουλος και πολλοί άλλοι). Την άνοιξη του 1973, ενώ είναι κλεισμένος στα κρατητήρια της Ασφάλειας στην οδό Μεσογείων 14-18, γράφει χαρακτηριστικά (σελ. 346):

Όλο το παρελθόν μου ήταν μπροστά μου, ανακατεμένο αλλά και διαυγές. Έβλεπα όνειρα από τα παιδικά μου χρόνια, τα αθώα, τα χριστιανικά, όταν πίστευα στο λόγο του Χριστού, στην αγάπη και την αλληλεγγύη ανάμεσα στους ανθρώπους και κάθε βράδυ έκανα τον απολογισμό των καλών και των κακών μου πράξεων, έβλεπα αγίους που μαρτύρησαν για την πίστη τους, αλλά και επαναστάτες που έδωσαν τη ζωή τους για την ελευθερία. Όνειρα από τα φοιτητικά μου χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όταν εντάχθηκα στο κίνημα το ’65 και πίστεψα στη δύναμη των ιδεών του σοσιαλισμού. Η μνήμη ερχόταν να μου θυμίσει ποιος ήμουν, γιατί βρισκόμουν εκεί, σε τόσο δύσκολες και απάνθρωπες συνθήκες, εγώ, ένα τόσο λεπτεπίλεπτο κι ευαίσθητο παιδί, με τάση στο γέλιο και στη σαχλαμάρα. Η μνήμη με βεβαίωνε, δεν άφηνε καμιά αμφιβολία ότι ήμουν εκεί γιατί έκανα συνειδητές επιλογές. Η ψυχή μου φούντωνε, με έπνιγε το δίκιο και συχνά έβαζα τα κλάματα, ήμουν όμως βέβαιος ότι θα νικήσουμε, ότι η χούντα θα πέσει, οι κόκκινες σημαίες θα παρελάσουν θριαμβευτικά στην Αλεξάνδρας και ο σοσιαλισμός θα θριαμβεύσει.

Και μια όχι πολύ γνωστή πληροφορία για την παρέμβαση των ηθοποιών στην εξέγερση του Πολυτεχνείου (σελ. 424):

Σκέφτηκα ότι πρέπει να βγάλουμε ανακοίνωση οι ηθοποιοί, το σωματείο το έλεγχαν οι χουντικοί, γι’ αυτό έπρεπε να κινηθούμε αυτόνομα. Συνάντησα ένα νέο συνάδελφο, τον Ρήγα Αξελό, που δούλευε στην Καρέζη, και είπαμε να κινητοποιήσουμε όσους μπορούμε, βρήκα τον Θανάση Παπαγεωργίου και ορίσαμε συνάντηση την επόμενη μέρα, την Πέμπτη το πρωί, στο θέατρο Στοά. Ήρθαν ο Αξελός, ο Αρζόγλου, ο Καλαβρούζος, ο Στυλιάρης, ο Μιχαλακόπουλος νομίζω κι άλλοι, καμιά εικοσαριά, και γράψαμε ένα κείμενο συμπαράστασης στους φοιτητές πάνω σε ένα σχέδιο που το είχα κάνει αποβραδίς. Ύστερα πήγα στην κατάληψη, στο κεντρικό κτίριο της Αρχιτεκτονικής, όπου ήταν ο πολύγραφος, το τύπωσα και το βράδυ το μοίρασα μαζί με τον Ρήγα [Αξελό] στο πλήθος που ήταν μαζεμένο. Κρίμα που χάθηκε αυτό το κείμενο, δάνεισα το μοναδικό μου αντίγραφο σε μια έκθεση που έκανε η ΕΦΕΕ μετά τη μεταπολίτευση και εξαφανίστηκε. Ήμασταν περήφανοι πάντως που οι ηθοποιοί δώσαμε το παρών στην εξέγερση. Παράλληλα έγινε μια άλλη κίνηση για να κλείσουν τα θέατρα για συμπαράσταση.

Lygeros-cover

ΛΥΓΕΡΟΣ, ΣΤΑΥΡΟΣ, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου. Μια ξεχασμένη κατάθεση, εκδόσεις Πατάκη, 2023.

Όπως αναφέρεται, «ο Σταύρος Λυγερός, ως μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής στην εξέγερση του Πολυτεχνείου, δίνει τη δική του πολιτική και προσωπική κατάθεση για εκείνα τα γεγονότα.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου ήταν μία αυθόρμητη –χωρίς κομματική καθοδήγηση– κορύφωση στον αγώνα για ελευθερία και δημοκρατία. Εγγράφηκε με δύναμη στη λαϊκή συνείδηση, επειδή εμπεριείχε την έννοια της “θυσίας”, η οποία λειτουργεί σαν σηματοδότης για έθνη και λαούς. Είναι από τα ιστορικά γεγονότα που έχει ζωτική ανάγκη κάθε λαός για να διατηρεί τον αυτοσεβασμό του.

Το φοιτητικό κίνημα είναι εκείνο που εξανάγκασε τον δικτάτορα Παπαδόπουλο να δρομολογήσει το πείραμα Μαρκεζίνη για να νομιμοποιήσει πολιτικά το καθεστώς του. Εάν εκείνος ο ελιγμός είχε επιτύχει, η Ελλάδα θα είχε εγκλωβιστεί σε έναν κηδεμονευόμενο κίβδηλο κοινοβουλευτισμό. Η εξέγερση του Νοέμβρη άνοιξε τον δρόμο για την πτώση της δικτατορίας, έστω κι αν τον ρόλο καταλύτη έπαιξε η τραγωδία της Κύπρου. Με αυτή την έννοια, το Πολυτεχνείο είναι ο ιδρυτικός “μύθος” της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας. Κάθε μεγάλο ιστορικό γεγονός, άλλωστε, προσλαμβάνει διαστάσεις “μύθου”. Χωρίς το Πολυτεχνείο, η Ελλάδα πιθανόν να είχε ακολουθήσει δρόμο παρόμοιο με αυτόν της Χιλής: Ο αιματοβαμμένος δικτάτορας Πινοσέτ ανέλαβε με πραξικόπημα το 1973 και παρέμεινε στην εξουσία (ως πρόεδρος και αρχηγός Ενόπλων Δυνάμεων) μέχρι το 1998! Δεν πήγε ποτέ φυλακή!

Οι πολιτικοί ταγοί της Μεταπολίτευσης οφείλουν τη σταδιοδρομία τους στο “ριζοσπαστικό ρεύμα” του φοιτητικού κινήματος, το οποίο επέβαλε την κατάληψη. Αν δεν είχε μεσολαβήσει το Πολυτεχνείο, τα κόμματα θα ήταν υποχρεωμένα να πολιτεύονται τουλάχιστον για οκτώ χρόνια στο ασφυκτικό πλαίσιο των υπερεξουσιών του δικτάτορα-προέδρου Παπαδόπουλου». 

Το βιβλίο περιλαμβάνει πλήθος ντοκουμέντα και κλείνει με τον κατάλογο των πιστοποιημένων νεκρών.

lykaris-polytexneio-1973

ΛΥΚΑΡΗΣ, ΙΕΡΩΝΥΜΟΣ, Πολυτεχνείο 1973 – Το αίμα το αδικαίωτο ποτέ δεν ησυχάζει. Η εξέγερση μέσα από τις καταθέσεις συγγενών νεκρών, τραυματιών και αυτοπτών μαρτύρων – Aστυνομικά ντοκουμέντα για τους νεκρούς και τους τραυματίες, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2023. 

 Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Πολυτεχνείο 1973. Πενήντα χρόνια μετά, 23 συγγενείς νεκρών, 133 τραυματίες, 2 συγγενείς τραυματιών και 25 αυτόπτες μάρτυρες δολοφονιών και τραυματισμών παίρνουν ξανά τον λόγο. Οι ξεχασμένες καταθέσεις τους στα δικαστήρια ζωντανεύουν το μεγαλείο της εξέγερσης μέρα τη μέρα, ώρα την ώρα, δρόμο τον δρόμο, αλλά και τη δολοφονική καταστολή της από την αστυνομία και τον στρατό, η οποία είχε όλα τα χαρακτηριστικά ατιμώρητων καθεστωτικών εγκλημάτων πολέμου.

Μέσα από την πολυφωνική αφήγηση προσωπικών βιωμάτων, αναδεικνύονται όλες οι συνισταμένες της διαλεκτικής ενός λαϊκού ξεσηκωμού, από τη συνειδητή μάχιμη συμμετοχή μέχρι τη συμπτωματική παρουσία στα διαρκώς μετατοπιζόμενα πεδία των ταυτόχρονων συγκρούσεων. Αποτυπώνονται λεπτομέρειες και στιγμιότυπα, πολύτιμες ψηφίδες της εξέγερσης, αναγκαίες για μια κατά το δυνατόν ολιστική εξιστόρηση της ενιαίας και αδιαίρετης δράσης των «εντός» και των «εκτός» του Πολυτεχνείου εξεγερμένων.

Μέσα από τη φωτιά των φραγμάτων πυρός ξεπροβάλλουν το μέγα πάθος, η επίμονη μαχητικότητα και η συντροφική αλληλεγγύη των ανθρώπων που βρέθηκαν να διαδηλώνουν δίπλα δίπλα, να σώζουν τραυματίες και τελικά να πεθαίνουν ή να τραυματίζονται και οι ίδιοι, χωρίς να ξέρει ο ένας το όνομα τουάλλου: στοιχεία που προσέδωσαν στην αυθόρμητη εκκίνηση της φοιτητικής κατάληψης τον χαρακτήρα γνήσιας λαϊκής εξέγερσης.

Η έκταση της φονικής καταστολής επιπλέον τεκμηριώνεται με άκρως απόρρητα αστυνομικά και άλλα έγγραφα από τον «Φάκελο 650» του Γραφείου Εθνικής Ασφάλειας τα οποία αναφέρονται:

  • στους «αναγνωρισμένους» από την αστυνομία νεκρούς,
  • σε 320 τραυματίες που καταγράφτηκαν σε καταστάσεις νοσοκομείων και κλινικών,
  • σε 510 τραυματίες που περιλαμβάνονταν σε καταστάσεις της Ασφάλειας».
malamas-o-ksesikomos

ΜΑΛΑΜΑΣ, ΛΑΜΠΡΟΣ, Ο ξεσηκωμός του Πολυτεχνείου, έκδοση 1981, εκδόσεις Ελεύθερο Πνεύμα.

Ο Λάμπρος Μάλαμας (1928-2012) είναι ένας από τους πολυγραφότερους Έλληνες πεζογράφους, ποιητές και θεατρικούς συγγραφείς καθώς, σύμφωνα με τη Wikipediaέχει γράψει 265 έργα, εκ των οποίων τα 45 θεατρικά. Εξέδιδε το λογοτεχνικό περιοδικό Ελεύθερο Πνεύμα. Το βιβλίο του για το Πολυτεχνείο είναι εξαντλημένο, όμως υπάρχει σε κάποια παλαιοβιβλιοπωλεία.

manousakas-contro-vento

ΜΑΝΟΥΣΑΚΑΣ, ΣΤΕΛΙΟΣ, CONTRO VENTO Μνήμες από τον Αντιδικτατορικό αγώνα 1967-1974 ΙΤΑΛΙΑ, εκδόσεις ΨΙΜΥΘΙ, 2023.

Το CONTRO VENTO (κόντρα στον άνεμο) είναι η μαρτυρία ενός ανθρώπου που έζησε ενεργά τον αντιδικτατορικό αγώνα στην Ιταλία. Ο συγγραφέας, ένας από τους 2 πρωτεργάτες για τη δημιουργία του ΑΜΕΕ, της μεγαλύτερης ελληνικής αντιδικτατορικής οργάνωσης της περιόδου, ήταν μάλιστα και ο επικεφαλής της. Καταγράφει τις αναμνήσεις του με την αγωνία της διάσωσης της συλλογικής μνήμης, με φανερή την προσπάθεια να είναι ακριβής και αναλυτικός. Αποφεύγει συστηματικά να ενσωματώνει στην αφήγηση τα δικά του πολιτικά πιστεύω που θα την επικαθόριζαν, Ωστόσο, οι ιδεολογικές και πολιτικές (αυτο)κριτικές της οργάνωσης  την ιστορία της οποίας γράφει καθώς  και οι δικές του κρίσεις υπάρχουν στις ενότητες «αντί επιλόγου» και «επίμετρο». Η αφήγηση είναι ζωντανή, χρησιμοποιεί συχνά ορολογία της εποχής μεταφέροντας στο κλίμα της, και το χιούμορ δε λείπει.

Στον Πρόλογο του Χρίστου Μάη. που είχε την επιστημονική επιμέλεια, διαβάζουμε:

«O Μανούσακας γράφει, λοιπόν, για μια ελληνική αντιδικτατορική οργάνωση, το ΑΜΕΕ στην Ιταλία· την εντάσσει στα ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής και η οποία έχει έναν αυτονόητο σκοπό: τον αντιδικτατορικό αγώνα ενάντια στη Χούντα των Συνταγματαρχών στην Ελλάδα. Αυτό, όμως, συμβαίνει σι ένα διττό πλαίσιο, χωρικό και χρονικό, στην Ιταλία κατά τη μακρά δεκαετία του 1960. Έτσι ο συγγραφέας μάς εισάγει παράλληλα στον πλούσιο κόσμο και την ιστορία της ιταλικής αριστεράς, ενώ συναντάμε όχι μόνο Έλληνες και Ιταλούς, αλλά, έστω και ακροθιγώς, Χιλιανούς, Τούρκους, Ισπανούς, Παλαιστίνιους, Αφρικανούς και άλλους. Παράλληλα μας ταξιδεύει σε διάφορες ηπείρους, καθώς και σε σειρά ιταλικών πόλεων και χωριών. Συναντάμε παράγοντες της ιταλικής αριστεράς, παλιούς παρτιζάνους, τον Ντάριο Φο και άλλες σημαντικές μορφές των κινημάτων της Ιταλίας, από τον Αντριάνο Σόφρι της Λότα Κοντίνουα μέχρι τον Ρενάτο Κούρτσιο των Ερυθρών Ταξιαρχιών. Βλέπουμε, δηλαδή, το ΑΜΕΕ, μια οργάνωση ειδικού σκοπού, να εντάσσεται διατηρώντας ωστόσο και περιφρουρώντας την πλήρη και απόλυτη αυτονομία και ανεξαρτησία της, σι  ένα γενικό πολιτικό πλαίσιο.»

mantoglou-i-exegersi

ΜΑΝΤΟΓΛΟΥ, ΑΝΝΑ, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου. Η συγκρουσιακή σχέση ατόμου και κοινωνίας, εκδ. Οδυσσέας, 1998.

Η συγγραφέας είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πάντειου Πανεπιστημίου και, όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της έκδοσης: «Το βιβλίο αυτό δεν αποτελεί ένα ακόμα χρονικό της εξέγερσης στο Πολυτεχνείο, δεν είναι καν ιστορικό. Φωτίζει όμως το συγκεκριμένο γεγονός με τρόπο πρωτόγνωρο για τα ελληνικά δεδομένα. Η Άννα Μαντόγλου χρησιμοποιεί την κοινωνική ψυχολογία για να μελετήσει τις συνθήκες της εξέγερσης, να αναλύσει τους παράγοντες που καθόρισαν τη γέννηση της και να εντοπίσει τους μηχανισμούς που ενεργοποιήθηκαν πριν και μετά από αυτήν. Με σεβασμό για τους ήρωές της και έχοντας παράλληλα συνείδηση των διαδικασιών ηρωοποίησης και φαλκίδευσης, συμβάλλει στην απομυθοποίηση αλλά και την “αντικειμενικότερη” κατανόηση του ιστορικού αυτού γεγονότος».

mitropoulou-to-xroniko

ΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΚΩΣΤΟΥΛΑ, Το χρονικό των τριών ημερών (Σχολή Πολυτεχνείου), Εισαγωγή, Επίμετρο Ελένη Κεχιαγιόγλου, Μπουκουμάνης, 1974 και Κέδρος 1990, 2002. Επανεκδόθηκε από την Άλτερ Έγκο ΜΜΕ ΑΕ και διανεμήθηκε από τα Νέα-Σαββατοκύριακο στις 2.3.2013.

Το βιβλίο αυτό της πεζογράφου, μεταφράστριας και στιχουργού Κωστούλας Μητροπούλου (1933-2004) καταγράφονται, με διακριτό προσωπικό ύφος, τα γεγονότα των τριών εικοσιτετραώρων της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

bistis-proxorontas

ΜΠΙΣΤΗΣ, ΝΙΚΟΣ, Προχωρώντας και αναθεωρώντας, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2010.

«Κοιτάζω προσεκτικά τις απλωμένες στο γραφείο μου φωτογραφίες από την κατάληψη της Νομικής. Η γλώσσα του σώματος, το βλέμμα, κάνουν όλη τη διαφορά. Τα παιδιά στην ταράτσα μπορούσαν να σκοτωθούν για τις ιδέες τους, όχι όμως και να σκοτώσουν». Αυτό το σύντομο απόσπασμα συμπυκνώνει το πνεύμα της κατάληψης της Νομικής, αλλά και του Πολυτεχνείου εννέα μήνες αργότερα.

Το βιβλίο αυτό δεν είναι ένα χρονικό του φοιτητικού κινήματος στα χρόνια της δικτατορίας, ούτε μια περιγραφή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, όμως προσφέρει υλικό για να κατανοήσουμε το πώς φτάσαμε έως εκεί – αλλά και ως εδώ. Έχει «και» αυτοβιογραφικό χαρακτήρα, ενώ το δεύτερο μέρος αναφέρεται στην περίοδο της Μεταπολίτευσης.

Ο Νίκος Μπίστης γράφει σε πρώτο πρόσωπο, μιλά για την πολιτική του ωρίμανση στα μαθητικά και φοιτητικά του χρόνια, καταθέτει το τι έζησε τότε αλλά και το τι σκεφτόταν την εποχή που γράφτηκε το βιβλίο. «Οδοιπορικό στα μονοπάτια της πρόσφατης ιστορίας μας», χαρακτηρίζεται το βιβλίο στο οπισθόφυλλο και, ταυτόχρονα, «οδοιπορικό που συνιστά και εσωτερικό ταξίδι». Προσωπικές εμπειρίες των χρόνων πριν και μετά το Πολυτεχνείο, πολιτικές απόψεις και εκτιμήσεις για την περίοδο της μεταπολίτευσης, αλλά και πολύ ζωντανές περιγραφές της ατμόσφαιρας στη Νομική πριν από την κατάληψη του Φλεβάρη, όπως η συνάντηση αντιπροσωπείας φοιτητών της Νομικής, ανάμεσά της και ο Ν. Μπίστης, με τον Παττακό υπό την αιγίδα του τότε πρύτανη Τούντα («Το αναίτιο γέλιο του Παττακού», σελ. 186-201 – ένας σπαρταριστός διάλογος). Ο συγγραφέας αναφέρεται στην «ελεγχόμενη φιλελευθεροποίηση» υπό την πρωθυπουργία του Μαρκεζίνη, ενώ εκτεταμένες είναι οι αναφορές στην κατάληψη του Πολυτεχνείου. Επίσης απαντά και αντικρούει μια άποψη που επανέρχεται και στις μέρες μας και η οποία «θέλει –στην πιο χυδαία της εκδοχή– τη Χούντα και ιδιαίτερα τον Ιωαννίδη να έστησε το Πολυτεχνείο ή –στην πιο εκλεπτυσμένη– να το άφησε να εξελιχθεί».

oikonomou-oi-aparxes

ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, ΓΙΩΡΓΟΣ Ν., Πολυτεχνείο 1973. Η απαρχή του αυτόνομου κινήματος, α΄ έκδοση Νησίδες 2013, επανέκδοση Νησίδες 2023.  

Ο Γιώργος Ν. Οικονόμου, 23χρονος φοιτητής της Μαθηματικής Σχολής το 1973, συμμετείχε ενεργά στην εξέγερση και μάλιστα τραυματίστηκε βαριά από σφαίρα τη νύχτα της Παρασκευής κι επέζησε ως εκ θαύματος (βλ. την αφήγησή του στο Όλη νύχτα εδώ του Ιάσονα Χανδρινού, α΄ έκδοση, σελ. 446-455). Ωστόσο, το βιβλίο αυτό δεν είναι αυτοβιογραφικό. Η αυτοοργάνωση και η αυτονομία του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, η πολιτική σημασία του Πολυτεχνείου, το Πολυτεχνείο και η απαρχή του αυτόνομου κινήματος συγκαταλέγονται στα θέματα αυτού του βιβλίου, το οποίο επιχειρεί να απαντήσει σε ερωτήματα όπως: «Γιατί τα μηνύματα του Πολυτεχνείου συγκαλύφθηκαν από τα κόμματα και τους διανοούμενους όλων των αποχρώσεων;», «Τι ρόλο εξυπηρετεί η κατασκευή της “γενιάς του Πολυτεχνείου;”», «Γιατί η σημερινή επίθεση στα νοήματα της εξέγερσης;». Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο στο βιβλίο του Γ. Ν. Οικονόμου είναι το ότι συσχετίζει την εξέγερση του Πολυτεχνείου με το κίνημα των πλατειών του 2011 – κάτι που δεν έχει επιχειρηθεί από πολλούς μελετητές.

papazoglou-foititiko-kinima-kai-diktatoria

ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ, ΜΗΝΑΣ, Φοιτητικό κίνημα και δικτατορία, εκδόσεις Επικαιρότητα, Αθήνα 1983.

Πρόκειται για ένα ευσύνοπτο αλλά ακριβές χρονικό του φοιτητικού κινήματος και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου που γράφτηκε αμέσως μετά την πτώση της χούντας (πρώτη έκδοση 1975). Στο βιβλίο περιλαμβάνονται μαρτυρίες συγγενών νεκρών, καθώς και τραυματιών.

Αν ανατρέξουμε στο Χρονολόγιο των Αγρονόμων Τοπογράφων Μηχανικών που φιλοξενείται στο ιστολόγιό μας, διαπιστώνουμε ότι η καθημερινή στήλη του Μ. Παπάζογλου στην εφημερίδα Τα Νέα, με τίτλο «Οι Νέοι και τα Προβλήματά τους», αποτέλεσε μια πλούσια και ανεκτίμητη πηγή πληροφοριών για το φοιτητικό κίνημα στα τελευταία χρόνια της δικτατορίας. Η στήλη αυτή επέκρινε τα διορισμένα διοικητικά συμβούλια των φοιτητικών συλλόγων την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1972, ενώ στην ίδια στήλη δημοσιεύονταν επιστολές διαμαρτυρίας δημοκρατικών φοιτητών. Ο Παπάζογλου συνέχισε να δημοσιεύει εξαιρετικά λεπτομερή ρεπορτάζ σχετικά με την ανάπτυξη του φοιτητικού κινήματος.

Με λίγα λόγια, η προσφορά του Μηνά Παπάζογλου εκείνα τα δύσκολα χρόνια, ήταν ανεκτίμητη. Πολλοί, που τότε ήταν φοιτητές, λένε ότι το πρώτο που διάβαζαν όταν αγόραζαν τα Νέα ήταν η στήλη του.

Στον Μηνά Παπάζογλου αναφέρεται και το άρθρο του Νικηφόρου Αντωνόπουλου «Ήμουν κι εγώ στα ΝΕΑ…» (Τα Νέα, 29.1.2017).

O Μηνάς Παπάζογλου είναι δημοσιογράφος. Έχει τιμηθεί με το βραβείο του Ιδρύματος Προαγωγής Δημοσιογραφίας Αθανασίου Β. Μπότση για τη συνολική προσφορά του στη δημοσιογραφία και την εκπαίδευση.

papazoglou-anotati-paideia

ΠΑΠΑΖΟΓΛΟΥ, ΜΗΝΑΣ, Ανώτατη Παιδεία. Φοιτητικό, εκδόσεις Υδροχόος, σειρά «φοιτητικά», Αθήνα 1973. 

Η έκδοση αυτή περιλαμβάνει εννέα άρθρα του Μηνά Παπάζογλου που είχαν δημοσιευτεί στα Νέα από 30 Ιανουαρίου έως 8 Φεβρουαρίου 1973. Παραθέτουμε ενδεικτικά τους τίτλους κάποιων κεφαλαίων: «Μελέτες, προγράμματα, διακηρύξεις», «Αναχρονιστική εκπαίδευση», «Δεν έγινε ακόμα λαϊκή η Παιδεία», «Οι σχέσεις καθηγητών – φοιτητών», «Ελλείψεις σε όλους τους τομείς» «Εργαζόμενοι φοιτητές – επιμόρφωση», «Μεταπτυχιακές σπουδές –  επαγγελματική αποκατάσταση», «Αγώνες για το συνδικαλισμό», «Η ανάδειξη αιρετών διοικήσεων», «Ο νόμος 93/1969 και ο καταστατικός χάρτης ανώτατης εκπαίδευσης».

home-book-den-adeiazoume-papaxristos

ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Δεν αδειάζουμε να πεθάνουμε, εκδ. Τόπος, 2023. 

Ένα από τα πιο πρόσφατα βιβλία που εκδόθηκαν και αναφέρονται στο Πολυτεχνείο, αλλά με το βλέμμα του σήμερα.

«Είχε πάει δέκα η ώρα, η τηλεόραση ήταν ανοιχτή. Έδειχνε εικόνες από το Πολυτεχνείο. Ένας τύπος, εκπρόσωπος Τύπου, Ζουρνατζής ονόματι, μιλούσε για “αναρχοκομμουνιστάς” που στράφηκαν εναντίον του καθεστώτος και της δημοσίας τάξεως. Ορίστε τα έκτροπα. Ο φακός έδειχνε σπασμένα θρανία, συνθήματα “κάτω η χούντα”, “ζήτω οι παρτούζες”, κιλότες, καπότες και σπασμένα έδρανα.

Πλησίασα το παράθυρο, ανασήκωσα τις γρίλιες. Είδα να καθαρίζουν με μάνικες τη Στουρνάρη. Αύρες-σαύρες να περνάνε και είδα λοξά προς την πλατεία Εξαρχείων να βγαίνουν από την πόρτα της Στουρνάρη με νάιλον σακούλες τρεις-τέσσερις μπάτσοι, με τρόφιμα που μας είχαν δώσει οι πεινασμένοι για ελευθερία και δημοκρατία.
Μέσα από τις ιστορίες, παλιότερες αλλά και πρόσφατες, που διανθίζουν το βιβλίο, η μνήμη πασχίζει να κρατήσει ζωντανό το παρελθόν. Σαν σταθμό ανεφοδιασμού των νέων για να συνεχίσουν και να φτάσουν εκεί που δεν καταφέραμε οι παλιότεροι. Για να μπορέσουν να προλάβουν το μέλλον, γιατί αλλιώς δεν θα το συναντήσουν ποτέ».

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

papaxristos-zouse-tin-zoi-tou

ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Ζούσε τη ζωή του σαν να τη θυμόταν (μαρτυρία), εκδόσεις Καστανιώτη, 2003.

Ο Δημήτρης Παπαχρήστου δεν ήταν μόνο ο κύριος εκφωνητής του ραδιοφωνικού σταθμού του Πολυτεχνείου, αλλά έχει σημαντική παρουσία στα γράμματα και γενικότερα στους κοινωνικούς αγώνες. Όπως γράφει ο ίδιος γράφει στο οπισθόφυλλο του βιβλίου: «Εκθέτοντας ακόμα μια φορά τον εαυτό μου, χωρίς να επέμβω και να αλλάξω το παραμικρό, για να φανεί η ατμόσφαιρα και το κλίμα μιας τρυφερά επαναστατημένης και εξεγερμένης γενιάς που δημιούργησε το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα. Κι έτσι μιλάνε μόνα τους τα κείμενα-σπαράγματα, με τη φωνή ενός εικοσιτριάχρονου φοιτητή τότε και ενός ανθρώπου σήμερα που ζει τη ζωή του σαν να τη θυμάται σε ένα διαρκές παρόν».

Το βιβλίο περιλαμβάνει ποιήματα, γράμματα που έστειλε και έλαβε ο συγγραφέας, σημειώσεις που βρέθηκαν στο αρχείο του, ημερολόγιο που γράφτηκε στο κρατητήριο του 516 Τ.Π. στην Ξάνθη τον Μάιο του 1973 κ.ά.

Ο Δημήτρης Παπαχρήστου έχει επίσης γράψει αρκετά πεζογραφήματα, όπως το «Αχ! Μουρλοσκοτωμένο» (εκδ. Τόπος, 2022) όπου το ατομικό και το συλλογικό, το παρελθόν και το παρόν δένονται αξεδιάλυτα.

rigopoulou-thalamos-ananipseos

ΡΗΓΟΠΟΥΛΟΥ, ΠΕΠΗ, Θάλαμος Ανανήψεως. Μικρά Ασία, Πολυτεχνείο, Μνημόνια, εκδόσεις Ταξιδευτής, Αθήνα 2014. Το βιβλίο επανεκδόθηκε και διανεμήθηκε από την Εφημερίδα των Συντακτών στις 27.10.2013.

Ένα βιβλίο που συνδυάζει το αυτοβιογραφικό στοιχείο με ένα ευρύτερο βλέμμα για κομβικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας. Η συγγραφέας δεν περιορίζεται στην περιγραφή των συγκλονιστικών στιγμών που έζησε η ίδια, όπως και πολλοί άλλοι, στο προαύλιο του Πολυτεχνείου πριν και μετά την εισβολή του τανκ, δεν περιορίζεται στο να αφηγηθεί τις συνθήκες του τραυματισμού της και την περιπέτεια της μεταφοράς της στο ιατρείο της Αρχιτεκτονικής, ύστερα στο Σταθμό Πρώτων Βοηθειών, στο Ιπποκράτειο και στη συνέχεια στη μακρά νοσηλεία της στο ΚΑΤ και στη θεραπεία της στο εξωτερικό. Επίσης αναφέρεται στη δίκη του 1975 και στην περίοδο της μεταπολίτευσης λέγοντας χαρακτηριστικά:

«Οι προσπάθειες παραμόρφωσης της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και ενσωμάτωσής της στην τρέχουσα πολιτική κατάσταση ήταν πάντως από την αρχή κεντρικές. Το γεγονός έπρεπε να τσιμενταριστεί και να πνιγεί, ενώ συγχρόνως έμοιαζε να μεγεθύνεται. […] Αν είχαν μιλήσει, αν μπορούσαν ποτέ να μιλήσουν οι διαχειριστές χωρίς ιδιοτέλεια, υλική ή άυλη, χωρίς να τεμαχίζουν τα γεγονότα κατά το δοκούν, μπορεί να είχε διαμορφωθεί μια άλλη κουλτούρα, πέρα από το μαρτυρολόγιο και την θανατολαγνεία» (σελ. 233).

Και πιο κάτω (σελ. 235), αναφερόμενη στο τριήμερο της εξέγερσης, λέει: «Όλα εκείνες τις μέρες ήταν δοξαστικά και όχι θλιβερά, σκούρα, σκυθρωπά, παρά φύσιν».

Βαριά τραυματισμένη, πάνω σε ένα φορείο, η Πέπη Ρηγοπούλου, μεταφέρεται από άγνωστούς της συναγωνιστές προς την πύλη του Πολυτεχνείου, ανάμεσα στον διάδρομο που είχαν σχηματίσει οι στρατιώτες στο προαύλιο του συγκροτήματος. Και ίσως οι φευγαλέες στιγμές, που περιγράφονται στη συνέχεια, να δίνουν τον «δοξαστικό» χαρακτήρα εκείνων των ημερών:

«Καθώς διασχίζαμε την αυλή, μύριζα τις μυρωδιές από τις ανθισμένες νεραντζιές. Ήταν δίφορες και τις είχαμε πετύχει τον Νοέμβρη εκείνον, όπως τον κάθε Νοέμβρη, στη δεύτερη ανθοφορία τους. Κοίταζα τον ουρανό. Είχαν πια σβήσει οι δυνατοί προβολείς [του τανκ] που μας τυφλώνανε. Και είχαν φανεί τα αστέρια. Υπήρχε μια μεγάλη ομορφιά στο νυχτερινό αυτό τοπίο. Αν έβλεπες ψηλά αυτήν την φορά, και όχι οριζόντια. Το οριζόντιο βλέμμα το εμπόδιζαν οι στρατιώτες. Δεν ξέρω ποιοι, αυτοί ή οι αστυφύλακες μου έλεγαν καλά να πάθεις ή κάτι τέτοιο. Τώρα που ο στόχος είχε επιτευχθεί, έπρεπε να πέσει και πάλι το σκοτάδι. Να μην διακρίνονται τα πράγματα. Να μην βλέπεις αυτόν που σε κτυπάει. Η μυρωδιά από τις νεραντζιές ήταν ωστόσο πιο δυνατή από αυτήν των δακρυγόνων. Αυτήν θυμάμαι. Οι τόποι είναι μυρωδιές». (σελ. 251-52)

rodakis-oi-dikes-tis-xountas

ΡΟΔΑΚΗΣ, ΠΕΡΙΚΛΗΣ (διεύθυνση έκδοσης), Οι δίκες της χούντας. Πλήρη Πρακτικά, Δίκη Πολυτεχνείου, εκδόσεις Δημοκρατικοί Καιροί, διεύθυνση έκδοσης Περικλής Ροδάκης, 1976.

Μια δυσεύρετη σήμερα έκδοση σε τρεις σκληρόδετους τόμους. Περιλαμβάνονται αποσπάσματα από τις καταθέσεις και τις παρεμβάσεις όλων των παραγόντων της ιστορικής δίκης για το Πολυτεχνείο όπως δημοσιεύονταν καθημερινά στις εφημερίδες εκείνων των ημερών. Περιλαμβάνεται επίσης και η απόφαση του Πενταμελούς Εφετείου (1975).

Όπως παρατηρεί ο Ιάσονας Χανδρινός στον πρόλογο του βιβλίου του Όλη νύχτα εδώ, «το πληρέστερο σώμα καταγραφής των γεγονότων αποτελούν τα πρακτικά της δίκης του 1975, πηγή η οποία, ωστόσο, αγνοείται συστηματικά και δεν έχει επανεκδοθεί». Να υπενθυμίσουμε ότι η πρώτη δίκη διεξάχθηκε από τον Οκτώβριο έως τον Δεκέμβριο του 1975. Η δεύτερη δίκη, στο Εφετείο, διεξάχθηκε από τις 20.1 έως τις 25.2.1988 και οι αποφάσεις της προκάλεσαν σάλο καθώς σε κάποιους κατηγορούμενους επιβλήθηκαν ποινές-χάδι, όπως χαρακτηρίστηκαν, ενώ άλλοι αθωώθηκαν.

Η έκδοση περιλαμβάνει και τα πρακτικά της δίκης των πρωταιτίων της δικτατορίας.

seremetis-vasanistiria-esa

ΣΕΡΕΜΕΤΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Βασανιστήρια στην ΕΣΑ. Ένα σενάριο (χωρίς πλατεϊτσα στην Κοκκινιά), εκδ. Πόλις, 2004.

 Ο συγγραφέας, που ως φοιτητής της Νομικής συμμετείχε ενεργά στο αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα, είχε συλληφθεί και κρατηθεί στην ΕΑΤ-ΕΣΑ όπου γνώρισε από πρώτο χέρι όλο το φάσμα των βασανιστηρίων. Τον συνέλαβαν τον Μάιο του 1973 μετά από μια ομιλία του κατά της σύλληψης συναδέλφων του φοιτητών που είχαν συμμετάσχει στις δυο εξεγέρσεις της Νομικής, τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του ίδιου έτους. 

Το βιβλίο είναι στηριγμένο σε μεγάλο βαθμό στις σημειώσεις που κράτησε ο συγγραφέας λίγο μετά την αποφυλάκισή του, καθώς και σε άλλο υλικό που βγήκε στη δημοσιότητα αργότερα, και τα οποία επεξεργάστηκε. Ο ίδιος εξηγεί τους λόγους για τους οποίους, ύστερα από 51 χρόνια, αναφέρεται στο κεφάλαιο των βασανιστηρίων: 

«Ο πρώτος είναι να μη χαριστούμε στους βασανιστές που, έτσι κι αλλιώς, στη μεγάλη τους πλειονότητα, απέφυγαν τις ποινικές, ακόμη και τις ηθικές συνέπειες που θα περίμενε κανείς να υποστούν για τα έργα τους. Ο δεύτερος να προστατεύσουμε όλους τους βασανισθέντες –είτε βρίσκονται στη ζωή είτε όχι– από εκείνο το αδηφάγο ήθος του διαδικτύου που εντελώς αυθαίρετα και ανελέητα ταλαντώνεται, εκ του ασφαλούς, από την ηρωοποίηση μέχρι την καρικατούρα ή τη δολοφονία χαρακτήρων».

Παράλληλα με το κεφάλαιο των βασανιστηρίων, ο Δ. Σερεμέτης μεταφέρει το κλίμα της φοιτητικού αντιδικτατορικού κινήματος.

Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από την απειλή του βασανιστή του, του διαβόητου ταγματάρχη της ΕΣΑ Δημήτρη Παπαχαραλάμπου, που καταδικάστηκε στη δίκη της βασανιστών: «Θα σε φουντάρω, ρε, αφού δεν μιλάς. Κι έπειτα, σε εκατό χρόνια που θα’ ρθει ο κοινοβουλευτισμός, ας γίνεις πλατεΐτσα στην Κοκκινιά, για να πηδιούνται τα ζευγαράκια».

stratos-antihtesi-diafonia

ΣΤΡΑΤΟΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ, Αντίθεση και διαφωνία. Η στάση των εφημερίδων στη δικτατορία 1967-74, εκδόσεις Καστανιώτη, 1995. 

Από τις 14 καθημερινές εφημερίδες που κυκλοφορούσαν μέχρι την 21η Απριλίου 1967, μόνο 9 συνέχισαν να εκδίδονται μετά από εκείνη την ημέρα. Δεν ήταν λίγες και αυτές που είτε διέκοψαν την έκδοσή τους κατά την επταετία, είτε έκλεισαν από το ίδιο το καθεστώς. Οι εφημερίδες που εξέφρασαν αντίθεση στη δικτατορία ήταν αρκετές και οι φορές που αυτή η αντίθεση εκδηλώθηκε πολλές. Η έκταση της διαφωνίας τους προσδιορίζεται από σειρά παραγόντων, ρυθμιστικούς περιορισμούς, όπως η λογοκρισία, μέχρι οικονομικές, πολιτικές και άλλες πιέσεις. Στο βιβλίο αυτό επιχειρείται η καταγραφή των διαφωνιών και δίνεται μια πρώτη ερμηνεία της αντίθεσης των εφημερίδων στην περίοδο της δικτατορίας. Περιλαμβάνονται στοιχεία για την ημερήσια κυκλοφορία των εφημερίδων της εποχής, ενώ τρία κεφάλαια αναφέρονται στον σχηματισμό της κυβέρνησης Μαρκεζίνη, στα γεγονότα του Πολυτεχνείου και το πραξικόπημα του Ιωαννίδη. Επίσης παρατίθενται στοιχεία για τις κυκλοφορίες των εφημερίδων της εποχής.

syllogiko-foititiki-enosi-kritwn

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Φοιτητική Ένωση Κρητών και Εθνικοτοπικοί Σύλλογοι την περίοδο της δικτατορίας, έκδοση Ιδρύματος της Βουλής των Ελλήνων και του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών και Μελετών «Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος» (Χανιά), 2021.

Μέσα από τις σελίδες αυτού του βιβλίου προβάλλει ο πολύ σημαντικός ρόλου των εθνικοτοπικών φοιτητικών συλλόγων στα χρόνια της δικτατορίας (όπως γράφει σχετικά στον Πρόλογο ο Τάσος Σακελλαρόπουλος). Σε όλη την Ελλάδα υπήρχαν πολυάριθμοι τέτοιοι σύλλογοι που λειτουργούσαν ως κέντρα πολιτικών και πολιτιστικών ζυμώσεων, συσπείρωσης και κοινής δράσης. Στο βιβλίο περιλαμβάνονται αναφορές όχι μόνο στη Φοιτητική Ένωση Κρητών (ΦΕΚ), αλλά και στους συλλόγους Πατρινών, Ηπειρωτών, Ηλείων, Χίων, Μεσσηνίων, Κωνταντινουπολιτών φοιτητών και σπουδαστών καθώς και σε συγκεκριμένες δράσεις αυτών των συλλόγων, όπως ήταν η περίφημη συναυλία της ΦΕΚ στο Σπόρτινγκ (γράφει ο Νίκος Γεωργακάκης) με τον Γιάννη Μαρκόπουλο. Η έκδοση περιλαμβάνει κείμενα των Νικόλαου Εμμ. Παπαδάκη-Παπαδή, Βασίλη Πεντάρη, Ιωάννας Καρυστιάνη, Γιάννη Κοροβέση, Στέφανου Τζουμάκα, Θωμά Τσάκα, Γιώργου Φιλιππάκη, Ηλία Μπιτσάνη, Γιώργου Σορολοπίδη, Γιάννη Ντερμανάκη, Μιχάλη Βεργανελάκη, Κωστή Μανουσάκη, Γιάννη Νυσταζάκη, Κωνσταντίνου Γιανναδάκη, ενώ ο ιστορικός Λεωνίδας Καλλιβρετάκης συνεισφέρει με το κείμενό του «Εθνικοτοπικοί σύλλογοι επί δικτατορίας: από το βίωμα στον αναστοχασμό».

Η προσεγμένη αυτή έκδοση περιλαμβάνει κατάλογο των εθνικοτοπικών φοιτητικών συλλόγων, ευρετήριο προσώπων, σπάνιες φωτογραφίες και ντοκουμέντα της εποχής.

syllogiko-i-diktatoria

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Δικτατορία 1967-1974. Κείμενα και ντοκουμέντα, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 2017.

Μια ειδική έκδοση που κυκλοφόρησε το 2017, στα 50 χρόνια από την εγκαθίδρυση της δικτατορίας. Περιλαμβάνει μια συλλογή άρθρων την οποία επιμελήθηκε το Τμήμα Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ, όπως για «το αστικό πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1960», για «τον αντικομμουνισμό ως ιδεολογικό υπόβαθρο για τη δικτατορία 1967-1974», για τους τόπους βασανισμού, φυλάκισης και εξορίας, για πλευρές της ιδεολογίας της δικτατορίας 1967-1974, για τις τάσεις της ελληνικής οικονομίας, καθώς και για τη στρατηγική του ΚΚΕ κατά την ίδια περίοδο και για τη «φιλελευθεροποίηση» του Μαρκεζίνη. Επίσης ένα εκτεταμένο κείμενο για το Πολυτεχνείο όπου αναλύονται οι συνθήκες που οδήγησαν σ’ αυτό και ο ρόλος του ΚΚΕ, της ΚΝΕ και της Αντι-ΕΦΕΕ στην κορυφαία αυτή αντιδικτατορική εκδήλωση.

Βλέπε και εδώ

syllogiko-ta-paidia-tou-flevari

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ (επιμέλεια Λάμπρος Τόκας), Τα παιδιά του Φλεβάρη. Μαρτυρίες συλληφθέντων αγωνιστών 40 χρόνια μετά το χτύπημα στο κλιμάκιο του ΚΚΕ το 1974, εκδ. Καστανιώτη, 2014.

Σ’ αυτό το βιβλίο φιλοξενούνται οι προσωπικές μαρτυρίες είκοσι αγωνιστών της Αριστεράς και ενός πρώην εσατζή. Οι συγκεκριμένοι αγωνιστές συνελήφθησαν μαζί με δεκάδες άλλους τον Φλεβάρη και τον Μάρτη του 1974, όταν η Ασφάλεια της Αθήνας επέφερε ισχυρό πλήγμα στις αντιδικτατορικές οργανώσεις του ΚΚΕ, της ΚΝΕ, της Αντι-ΕΦΕΕ και του ΠΑΜ. Οι συλληφθέντες υπέστησαν άγρια βασανιστήρια από τα όργανα του στρατιωτικοφασιστικού καθεστώτος, επειδή αγωνίστηκαν για την ανατροπή της χούντας και για μια Ελλάδα ελεύθερη, ανεξάρτητη και πραγματικά δημοκρατική. Με τις συνεντεύξεις που παραχώρησαν και τις απαντήσεις τους στο κοινό ερωτηματολόγιο, οι εν λόγω είκοσι αγωνιστές περιγράφουν καταρχάς τις συνέπειες από τα βασανιστήρια στην Ασφάλεια και στο στρατόπεδο Μπογιατίου. Κρίνουν αν και σε ποιο βαθμό δικαιώθηκαν οι αγώνες και τα ιδανικά όλων εκείνων που στην εξέγερση του Πολυτεχνείου διεκδικούσαν «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία – Εθνική Ανεξαρτησία». Και διατυπώνουν τελικά την άποψή τους για το αν και με ποιες προϋποθέσεις είναι εφικτή στις μέρες μας η κοινή δράση και συνεργασία των κομμάτων και κινημάτων της Αριστεράς. Μιλούν οι Δημήτρης Τόκας, Πάνος Παπαδόπουλος, Κάλλια Τουρνάκη, Κατερίνα Παπαγκίκα, Σπύρος Κουρσάρης, Στέφανος Πάντος, Ιωάννα Μακρή, Άγγελος Βλάσσης, Αρουσιάν Αίδινιάν, Δημήτρης Παντάκας, Αρκάδιος Κατσικάκης-Μανουσάκης, Τάκης Κοντογιάννης, Χρήστος Ράπτης, Δημήτρης Μπουρνούς, Νίκος Τσικόπουλος, Στέλιος Ορφανός, Νάντια Βαλαβάνη, Δημήτρης Τσοπανίδης, Θανάσης Αποστολάς.

syllogiko-to-polytexneio-einai-edo

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Το Πολυτεχνείο είναι εδώ!, εκδ. Μαρξιστικό Βιβλιοπωλείο, Αθήνα 2011, Αθήνα 2023.

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο: «Η εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973 ήταν η αρχή του τέλους της χούντας. Δεν ήταν υπόθεση μιας χούφτας ηρωικών φοιτητών, ήταν ένας μαζικός ξεσηκωμός των εργατών και της νεολαίας, κομμάτι της παγκόσμιας έκρηξης του ’68, ενός κινήματος που έβαζε στην προοπτική του την ανατροπή του καπιταλισμού και τη δημιουργία μιας κοινωνίας απαλλαγμένης από την εκμετάλλευση, την καταπίεση, το ρατσισμό και τους φασίστες, τη φτώχεια, τον πόλεμο.

Σήμερα, με το σύστημα βουτηγμένο στην πιο βαθιά κρίση του, με τα μνημόνια της χρεοκοπίας να τσακίζουν τις ζωές των ανθρώπων, αυτή η προοπτική ζωντανεύει ξανά. Ζωντανεύει στα εκατομμύρια των απεργών, των καταληψιών, των διαδηλωτών που αντιστέκονται στις επιθέσεις των κυβερνήσεων και της κάθε Τρόικας, απλώνεται από την πλατεία Ταχρίρ στην Plaza del Sol, στο Σύνταγμα, στη Wall Street. “Το Πολυτεχνείο είναι ΕΔΩ!”. Όχι μόνο η μνήμη του, αλλά και ο επαναστατικός δρόμος που χάραξε για το πώς αλλάζει η κοινωνία».

syllogiko-kefalonites-ithakisioi

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Κεφαλονίτες και Ιθακήσιοι φοιτητές στην εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973. Επιμέλεια και Πρόλογος Π.Πετράτος, ιδιωτική έκδοση, Αργοστόλι 2008.

Όπως αναφέρει ο Π. Πετράτος στον πρόλογό του: «Πάντα λέγαμε, τα τελευταία χρόνια, κάποιοι Κεφαλονίτες της λεγόμενης “γενιάς του Πολυτεχνείου” να καταγράψουμε την συμμετοχή μας σ’ εκείνη την εξέγερση. Δεν ήταν μικρή η παρουσία και συμμετοχή των νέων της Κεφαλονιάς και της Ιθάκης σ’ εκείνα τα γεγονότα. Και γι’ αυτό ακριβώς έπρεπε ν’ αποτυπωθεί στο χαρτί, να τεκμηριωθεί, ώστε ν’ αποτελέσει τμήμα της σύγχρονης θιακο-κεφαλονίτικης ιστορίας. Τα χρόνια, όμως, περνούσαν χωρίς να γίνεται κάτι το συγκεκριμένο, παρ’ όλο που όλο το λέγαμε και το ξαναλέγαμε. Θες η καθημερινότητα, θες οι προτεραιότητες που ο καθένας μας έβαζε στο προσωπικό του πρόγραμμα, δεν βοήθησαν ν’ αρχίσει τουλάχιστον μια τέτοια διαδικασία. Έτσι λοιπόν, πήρα φέτος, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 35 χρόνων από τη νοεμβριανή εξέγερση του 1973, την πρωτοβουλία και με μια επιστολή μου στις 5-2-2008 απευθύνθηκα στις/ους συμπατριώτισσες/τες μου – παλιές/ούς συναγωνίστριες/ές και συντρόφισσες/ους – γι’ αυτό το ζήτημα. […] Ας είναι η όλη προσπάθεια και εργασία μου για το βιβλίο αυτό ο δικός μου μικρός φόρος τιμής σ’ εκείνη την εξέγερση, σε όλους εκείνους τους εξεγερμένους του Νοέμβρη του 1973, που μαζί οραματιστήκαμε και αγωνιστήκαμε –ο καθένας με τον τρόπο του, με τις αντοχές του και από το δικό του μετερίζι– για μια πατρίδα πραγματικά εθνικά ανεξάρτητη, πολιτικά ελεύθερη και κοινωνικά δίκαιη».

syllogiko-to-poytexneio-zei-30-1

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Το Πολυτεχνείο ζει; 30+1. Όνειρα – Μύθοι – Αλήθειες. Επιμέλεια Δημήτρης Παπαχρήστος, εκδ. Λιβάνη, 2004.

(Συμπληρωμένη έκδοση του συλλογικού βιβλίου Εκ των υστέρων,19+1, που είχε κυκλοφορήσει το 1982, επίσης από τις εκδόσεις Λιβάνη και με επιμέλεια του Δημήτρη Παπαχρήστου.)

Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο: «30 + 1 χρόνια μετά. Mια ολόκληρη ζωή, πότε πέρασε για να γίνει ιστορία, ένα ολόκληρο βιβλίο. Mια συλλογική κατάθεση ψυχής! Mια ολοκληρωμένη καταγραφή ιστορικών γεγονότων, σκέψεων, ιδεών και βιωμάτων. Mια ματιά “εκ των υστέρων” με προβολή στο παρελθόν, με αναφορά στο παρόν, με προεκτάσεις στο μέλλον. Aπό τους ίδιους τους πρωταγωνιστές του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, αλλά και από τα “παιδιά” τους, τους νέους που γεννήθηκαν μετά το 1974, στο φως και στη σκιά μιας εξέγερσης.

Tο βιβλίο αυτό είναι μια αιμάτινη υποθήκη μιας τρυφερά εξεγερμένης γενιάς, η οποία δημιούργησε ένα ιστορικό ορόσημο, και κανείς, όσο κι αν το αμφισβητήσει, δεν μπορεί να μην παραδεχτεί το θάρρος, την αυταπάρνηση, τη θυσία, την τόλμη, τον ηρωισμό, την προσφορά και τη συμβολή όλων εκείνων των νέων τότε που το δημιούργησαν και αγωνίστηκαν για να πέσει η χούντα.
Tο βιβλίο αυτό αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη και την πιο εμπεριστατωμένη έκδοση που έχει γίνει για την αποτίμηση του σημαντικότερου ιστορικού γεγονότος των τελευταίων δεκαετιών. Eίναι έργο συλλογικής αναφοράς για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον».

Στο βιβλίο περιλαμβάνονται κείμενα 80 νέων εκείνης της εποχής, στοιχεία από ιστορικές έρευνες, αναφορές από σύγχρονες έρευνες για το τι γνωρίζουν και πώς αξιολογούν την εξέγερση του Πολυτεχνείου οι νέοι σήμερα, ντοκουμέντα, φωτογραφίες, μαρτυρίες, καθώς και ένα cd με αποσπάσματα από τις εκπομπές του ραδιοσταθμού του Πολυτεχνείου.

syllogiko-edo-polytexneio

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Το Πολυτεχνείο είναι εδώ!, επιμ. Μ. Κόντη, εκδ. Άλτερ Εγκο Μ.Μ.Ε. Α.Ε., Αθήνα 2007* (εξαντλημένο).

Ο τόμος περιέχει αποσπάσματα από το βιβλίο “Πολυτεχνείο ’73” του αείμνηστου δημοσιογράφου Γιάννη Φάτση (εκδ. Καστανιώτη), αρθρωμένα στις ενότητες: – Χρονικό από την εξέγερση των φοιτητών στη μεταπολίτευση – Ο χαρακτήρας της εξέγερσης – Η διακήρυξη της Συντονιστικής Επιτροπής – Η επέμβαση τα κείμενα-μαρτυρίες: – Σεραφείμ Ι. Σεφεριάδης, “Εργαστήρι προβληματισμού” – Κώστας Λαλιώτης, “Οκτώ υστερόγραφα από μια εξέγερση” – Γιώργος Π. Παπαβασιλόπουλος, “Μοιραστήκαμε την ελπίδα…” – Τόνια Μοροπούλου, “Πολυτεχνείο ’73” – Δημήτρης Χατζησωκράτης, “Ναι σύντροφε, θα νικήσουμε” – Ολύμπιος Δαφέρμος, “Έπαιζες με την ιστορία χωρίς να το ξέρεις” – Νίκος Μπίστης, “Τα καλύτερά μας χρόνια” – Δημήτρης Παπαχρήστου, “Ο ήλιος του Μουσείου” – Νάντια Βαλαβάνη, “Ένα συμβάν ξεχασμένο, μια αίσθηση αξέχαστη” – Νίκος Χριστοδουλάκης, “Η εξέγερση δεν ήταν μόδα” καθώς και το κείμενο από την εκπομπή της Deutsche Welle, και την απόρρητη Έκθεση της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας (ΥΠΕΑ) για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου.

* Διανεμήθηκε δωρεάν μαζί με την εφημερίδα “Τα Νέα” στις 17.11.2007.

dafermos-foitites-kai-diktatoria

ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ, Φοιτητές και δικτατορία. Το αντιδικτατορικό φοιτητικό κίνημα 1972-1973. Επιμέλεια Ολύμπιος Δαφέρμος, Θεμέλιο, Αθήνα 1992. 2η εκδ. Γαβριηλίδης, Αθήνα 1999 (εξαντλημένο).

Γράφουν Ολύμπιος Δαφέρμος, Χρυσάφης Ιορδάνογλου, Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Σταύρος Λυγερός, Αριστείδης Μπαλτάς, Γιάννης Πουντουράκης, Νίκος Χριστοδουλάκης  κ.ά.

syrmalenios-bologna

ΣΥΡΜΑΛΕΝΙΟΣ, ΝΙΚΟΣ, Βοlogna 1969-1974: Ήμουν κι εγώ εκεί, εκδ. Εύμαρος, σειρά “Αντιδικτατορικές σελίδες”, 2023.

Πλευρές του αντιδικτατορικού κινήματος των Ελλήνων φοιτητών στην Μπολόνια περιγράφει ο συγγραφέας, που σπούδαζε εκεί στο διάστημα 1969-1974 και είχε δραστηριοποιηθεί στις γραμμές του ΠΑΜ και του ΚΚΕ εσωτερικού. Όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο: “Η φοιτητική ζωή, τα νεανικά όνειρα, οι φιλίες, ο έρωτας και η επανάσταση με έντονο και καθοριστικό παράγοντα την αντιδικτατορική δράση των φοιτητών στην Μπολόνια είναι το θέμα αυτού του βιβλίου”. Η γραφή του βιβλίου ολοκληρώθηκε στα «σημαδιακά» 50 χρόνια της εξέγερσης του Πολυτεχνείου και, όπως τονίζει ο συγγραφέας: «επείγει να γίνουν γνωστά στον δημοκρατικό και προοδευτικό κόσμο τα γεγονότα που ζήσαμε, τα γεγονότα που μας καθόρισαν». Και ειδικά να έρθουν στο φως οι αντιδικτατορικές μνήμες της Ιταλίας που «έχουν περάσει δυστυχώς σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με άλλων αντίστοιχων χωρών, ίσως αντανακλώντας και λίγο την ταξική διαστρωμάτωση των Ελλήνων φοιτητών της τότε εποχής στις διάφορες χώρες της Ευρώπης».

fatsis-polytexneio

ΦΑΤΣΗΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ*, Πολυτεχνείο ’73: Εξέγερση, κατάληψη, εισβολή, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1983 (εξαντλημένο).

Αποσπάσματα από το βιβλίο περιέχονται στο  Συλλογικό τόμο,  Το Πολυτεχνείο είναι εδώ!, αρθρωμένα στις ενότητες:

Χρονικό από την εξέγερση των φοιτητών στη μεταπολίτευση.

  • Ο χαρακτήρας της εξέγερσης
  • Η διακήρυξη της Συντονιστικής Επιτροπής
  • Η επέμβαση

* Βολιώτης δημοσιογράφος και ποιητής (1930-1997). Έλαβε ενεργό μέρος στον αντιδικτατορικό αγώνα και στην εξέγερση του Πολυτεχνείου. Το Νοέμβριο του 1967 τιμωρείται με φυλάκιση 5 ετών από το έκτακτο στρατοδικείο Λαρίσης. Αποφυλακίστηκε το 1969.

fatsis-simera-pethainei

ΦΑΤΣΗΣ, ΓΙΑΝΝΗΣ, Σήμερα πεθαίνει ο φασισμός: Πολυτεχνείο από την κατάληψη στην εισβολή, εκδόσεις Ερμείας, Αθήνα 1974 (εξαντλημένο).

Φωτογραφικό Λεύκωμα. Έκανε περισσότερες από μία εκδόσεις

fileles-mnimosyni

ΦΙΛΕΛΕΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Μνημοσύνη: Το δραματικό πέρασμα από τη Δικτατορία στη Δημοκρατία, εκδόσεις Πηγή, Αθήνα 2023.

Μια ανείπωτη ιστορία για το Πολυτεχνείο σ’ ένα βιβλίο που τιμά την επέτειο μισού αιώνα από την εξέγερση που άλλαξε την ελληνική σύγχρονη ιστορία! Όταν η ιστορία αρχίζει να μοιάζει με παραμύθι που το νήμα του χάνεται στη σιωπή, όταν οι πρωταγωνιστές των γεγονότων ντύνονται το ρούχο της φθοράς των ιδεών και της ένδειας ιδανικών, μόνο η μνήμη μπορεί να ανασυνθέσει τα θραύσματα του ραγισμένου καθρέφτη της αλήθειας. Η εξέγερση των φοιτητών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου παραμένει το ορόσημο του αγώνα των νέων ανθρώπων που, ανοχύρωτοι και άοπλοι απέναντι στα σιδερόφρακτα χουντικά ανθρωπάρια, τόλμησαν να σπάσουν με την ορμή της νιότης το γύψινο καλούπι της ανελευθερίας και του φόβου. Το σύνθημα «Ψωμί – Παιδεία – Ελευθερία» που ήχησε τον Νοέμβρη του ’73 στους δρόμους της Αθήνας, ξεπερνά τα στενά όρια ενός τόπου, γίνεται πανανθρώπινο. Και όσο εξακολουθεί να είναι ανεκπλήρωτο έστω και για έναν άνθρωπο, άλλο τόσο θα είναι παγκόσμιο δημοκρατικό όραμα και θα κάνει τα θεμέλια κάθε τυραννικής εξουσίας να τρίζουν. Μέσα από τις σελίδες της «Μνημοσύνης» υπογραμμίζεται το χρέος κάθε πολίτη να προασπίζει, ακόμα και με την ίδια τη ζωή του αν χρειαστεί, το δικαίωμα στην ελευθερία και τη δημοκρατία, μέχρι να θεμελιώσουμε την κοινωνική δικαιοσύνη, την ισότητα και την ειρήνη σε όλη τη γη. Πενήντα χρόνια έπειτα από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Οι προσωπικές µαρτυρίες συνταιριάζονται µε τη λογοτεχνία και την ποίηση, ανάβοντας έτσι τη σπίθα που ξυπνά µνήµες και δηµιουργεί επαναστατικές εικόνες.

(Από το οπισθόφυλλο)

fyssas-i-genia-tou-polytexneiou

ΦΥΣΣΑΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Η «γενιά» του 1972-1981. Φοιτητικό κίνημα και άλλοι φοιτητές. 1.500 ονόματα, ένα νέο who is who, εκδόσεις Δελφίνι, Αθήνα 1993. (Εξαντλημένο)

handrinos-oli-nyxta-edo

ΧΑΝΔΡΙΝΟΣ, ΙΑΣΟΝΑΣ,* Όλη νύχτα εδώ, Μια προφορική ιστορία της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου, Επιμέλεια – Εισαγωγή Ιάσονας Χανδρινός, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 2019, έκδ. 2020. 

«Το βιβλίο αυτό είναι μια συλλογή ατομικών βιωματικών αφηγήσεων με θέμα την εξέγερση του Πολυτεχνείου του 1973. Αποτελείται από 84 απομαγνητοφωνημένα κείμενα προφορικών μαρτυριών-συνεντεύξεων με ισάριθμους αφηγητές, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν από τα τέλη του 2010 έως και το φθινόπωρο του 2019. Πρόκειται για μια συστηματική μελέτη προφορικής ιστορίας με βάση επάλληλα κριτήρια αντιπροσωπευτικότητας όσον αφορά τη συμμετοχή στα γεγονότα, που τη συναπαρτίζουν μαρτυρίες από γυναίκες και άντρες, φοιτήτριες και φοιτητές, συνδικαλιστές του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος, μέλη παράνομων οργανώσεων, μαθητές, εργάτες, διαδηλωτές που τραυματίστηκαν από σφαίρες, αυτόπτες μάρτυρες και στρατιωτικούς.
»Βασικός στόχος του βιβλίου είναι να αποτελέσει ένα σώμα πληροφοριών, που θα καλύψει ορισμένα από τα κενά της έρευνας γύρω από την Εξέγερση του Πολυτεχνείου, και παράλληλα να συμβάλει στη διατήρηση της μνήμης ενός από τα πιο εμβληματικά γεγονότα της νεότερης ελληνικής ιστορίας, το οποίο συνεχίζει να είναι αντικείμενο έντονων φορτίσεων αλλά και να υπόκειται σε διάφορες στρεβλώσεις και ποικίλες αναθεωρήσεις».

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Στον πρόλογό του ο συγγραφέας προχωρά σε αρκετές εύστοχες επισημάνσεις, όπως οι ακόλουθες: «Αμιγώς ιστορικές μελέτες ή μονογραφίες για την εξέγερση απουσιάζουν, οι πηγές μας αποτελούνται κατά κύριο λόγο από χρονικά δημοσιογραφικού χαρακτήρα, σποραδικές και σχεδόν εντελώς αόρατες στη βιβλιογραφία μαρτυρίες, συλλογές φωτογραφικού υλικού και ανθολογίες κειμένων […] Και όσον αφορά την περίφημη «Γενιά του Πολυτεχνείου», ο Ιάσονας Χανδρινός παρατηρεί: «Η άνοδος του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία το 1981 ενέταξε την αντιδικτατορική Αντίσταση σε ένα ιστορικό συνεχές αγώνων με αριστερό πρόσημο και επένδυσε, μέσα από μια κανονικοποιημένη επετειακότητα, στο “νόημα”, στην “κληρονομιά”, στα “μηνύματα” του Νοέμβρη και στη “Γενιά του Πολυτεχνείου”, όρο που απέκτησε ουσιοκρατικά χαρακτηριστικά. Σε έναν μνημονικό λόγο που εκφέρεται συχνά μέσα από ηθικές κρίσεις, η “γενιά” αυτή, τόσο ως έννοια όσο και ως σύνολο προσώπων, μοιάζει να ταλαντεύεται μονίμως ανάμεσα σε δύο όψεις: στον αγνό, ανόθευτο, πρωτογενή ηρωισμό και στη διαμεσολαβημένη, βρόμικη όψη της πολιτικής».

*Ο Ιάσονας Χανδρινός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1984. Αποφοίτησε από το Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών το 2006. Τα ερευνητικά του πεδία είναι η περίοδος του Β΄ Παγκόσμιου πολέμου, η Κατοχή στην Ελλάδα (1941-1944) και η εβραϊκή γενοκτονία από τους Ναζί.

hatzisokratis-polytexneio-73

ΧΑΤΖΗΣΩΚΡΑΤΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Πολυτεχνείο ’73: Αναστοχασμός μιας πραγματικότητας, εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2004.

Χρόνια τώρα, κάθε φορά, που γίνονται οι συζητήσεις για το Πολυτεχνείο, μένω στο τέλος τους με την ίδια απορία. Πώς είναι δυνατόν τελικά να αντιστρέφεται μια τόσο απτή, κατά την άποψή μου, αλληλουχία γεγονότων και να μην κρατάμε το καίριο! Το Πολυτεχνείο δεν θα είχε την ξεχωριστή θέση του στην ιστορική διαδρομή της μεταπολεμικής Ελλάδας αν τη δεύτερη ημέρα της κατάληψης οι φοιτητές που ανήκαν στις αντιστασιακές οργανώσεις της Αριστεράς δεν κατάφερναν να αντιστρέψουν το χαρακτήρα που έπαιρνε με τα αιτήματα και τα συνθήματα που προωθούσαν οι υπεραριστεροί και οι αναρχικοί. . . Αυτή ακριβώς η συμπύκνωση των στόχων της εξέγερσης στα δύο καίρια αιτήματα ευρύτερης κατανόησης και αποδοχής – πτώση της δικτατορίας και απαλλαγή από τα στηρίγματά της και την εξάρτηση της χώρας – ήταν εκείνη που μετέτρεψε, με την ουσιαστική συνεισφορά του ραδιοσταθμού, τη φοιτητική έκρηξη σε παλλαϊκού χαρακτήρα ξέσπασμα ενάντια στη δικτατορία.

(Από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου)

Με την άνεση των 30 χρόνων που έχουν περάσει, με τη δυνατότητα να έχω μπροστά μου ένα σημαντικότατο υλικό με αναφορές, αποτιμήσεις, εκτιμήσεις, προσωπικές καταγραφές, πολιτικές αποφάσεις κομμάτων και αναλύσεις, έρχομαι σήμερα να καταθέσω τη δική μου άποψη για τις τρεις ημέρες και τις τέσσερις νύκτες του Νοέμβρη του ’73.

Καθώς έχουν συμπληρωθεί 30 χρόνια, τα πράγματα έχουν κάπως κατασταλάξει. Μπορεί πολύ πιο νηφάλια να ακουστεί ο λόγος, να τεθούν οι διαφορετικές προσεγγίσεις, να αναπτυχθούν με πληρότητα οι τότε υπαρκτές πολιτικές διαφορές σε ό,τι αφορά την αρχή της κατάληψης του Πολυτεχνείου, τη συνέχιση και κυρίως την προοπτική εξόδου. Οι μαρτυρίες και οι τοποθετήσεις των ίδιων των πρωταγωνιστών με το πέρασμα του χρόνου έχουν γίνει πιο ανεκτικές απέναντι στη διαφορετική άποψη.

Τα ιστορικά γεγονότα έχουν πάντα μια ακατανίκητη δύναμη. Συνέβησαν. Δεν παύει όμως να υπάρχει ο πειρασμός της αναζήτησης πιθανών σεναρίων για το τι θα μπορούσε να είχε επισυμβεί αν δεν είχε μεσολαβήσει το Πολυτεχνείο! Ποια θα ήταν η πιθανή εξέλιξη, πώς και με ποιους όρους θα γίνονταν η πτώση της χούντας, ποιος θα ήταν ο χαρακτήρας της μετάβασης στη μεταπολίτευση.

[…]

Αυτό τον πειρασμό δεν θέλησα κατ’ ουδένα τρόπο να τον αποφύγω…

Από τη μεριά μου πίστευα και εξακολουθώ να πιστεύω ότι ο αναστοχασμός του παρελθόντος έχει χρησιμότητα για το παρόν και το μέλλον. Ακόμη και η ακραία περίπτωση, όπου ο αναστοχαζόμενος θέλει να αφηγηθεί τα ιστορικά γεγονότα με στόχο τη δικαίωσή τους, ως εκπλήρωση ενός “χρέους” από μια προσωπική στάση του, έχει το δικό της ενδιαφέρον. (Παρουσίαση του συγγραφέα)

*Ο Δημήτρης Χατζησωκράτης γεννήθηκε στην Ερμιόνη το 1951. Είναι πτυχιούχος Πολιτικός Μηχανικός (ΕΜΠ 1975). Πήρε μέρος στον αντιδικτατορικό αγώνα στις γραμμές του αριστερού φοιτητικού κινήματος συμμετέχοντας στην ΚΟΣ και τον “Ρήγα Φεραίο”. Ήταν μέλος της Γραμματείας της Συντονιστικής Επιτροπής κατάληψης του Πολυτεχνείου το ’73. Διετέλεσε διευθυντής της εφημερίδας “Θούριος” την πρώτη μεταπολιτευτική περίοδο και ήταν μέλος του Γραφείου του ΚΣ του “Ρήγα Φεραίου”.

psarras-enas-efialtis-gia-tin-dexia

ΨΑΡΡΑΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ, Ένας εφιάλτης για τη Δεξιά. 50 χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ΕφΣΥΝ, 2.12.2023

Με αφορμή τη συμπλήρωση 50 χρόνων από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Με τίτλο «Ενας εφιάλτης για τη Δεξιά» το βιβλίο αυτό εξετάζει καταρχάς το πώς συμπεριφέρθηκαν τις μέρες της εξέγερσης του 1973 οι επιφανέστεροι εκπρόσωποι της ΕΡΕ στο εξωτερικό, ο ίδιος ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, ο Γκλίξμπουργκ, αλλά και τα στελέχη της Δεξιάς που βρίσκονταν στην Ελλάδα (Παναγιώτης Κανελλόπουλος, Κωνσταντίνος Μητσοτάκης, Κωνσταντίνος Τσάτσος).

Ακολουθεί η περιγραφή του τρόπου με τον οποίο αντιμετώπισαν την ανάμνηση της εξέγερσης οι μεταπολιτευτικές ηγεσίες του νέου κόμματος της Δεξιάς, της Ν.Δ., από τον Κων. Καραμανλή πάλι, μέχρι τον Κυριάκο Μητσοτάκη και τους σημερινούς υπουργούς και συμβούλους του. Στον τόμο περιλαμβάνονται άγνωστα επίσημα ντοκουμέντα του κόμματος, στα οποία περιλαμβάνονται και έγγραφα που δεν έχουν δημοσιευτεί στο επίσημο «Αρχείο Κωνσταντίνος Καραμανλής» και τεκμηριώνουν αυτή την αμήχανη έως εχθρική στάση.

(από την παρουσίαση του βιβλίου εδώ)